DEEL 4:
PAPENDRECHT DORP AAN DE RIVIER ANNO 1105

Door H.W.G. van Blokland-Visser

PAPENDRECHT EN ZIJN GESCHIEDENIS (DEEL 1)

DE BOTTESKERK EN DE FAMILIE BOTTE, BOTTER, BOT, BUT, BOTH V/D EEM.

De herkomst van de vooraanstaande familie Botte is in nevelen gehuld. Wel is duidelijk dat zij betrokken waren bij de ontginning van Holland voor 1100 en daardoor grote landerijen bezaten in de Krimpenerwaard, Alblasserwaard en de Grote Waard bij Dordrecht en verwant waren aan de andere ontginnersfamilies in Holland.
Zoals van der Leede, van Arkel, van Teylingen, van der Lecke.

HET WAPEN VAN DE FAMILIE BOTH:
In 1290 voerde de ambachtsheer van Botsambacht en Heer van de Eem in het tiende van Almmonde als wapen: In een rood veld 3 botjes (vis) van zilver.

HET WAPEN VAN DE FAMILIE BOTH VAN DER EEM:
In een blauw veld onder een botje(vis) van zilver met daarboven 3 Franse lelies van zilver.
pdrecht1_01_both_wapen.jpg (7258 bytes)
(In 1275 wapen van GIJSBRECHT BOT, Heer van Botsambacht en van der Eem. In de tiende van Almonde/Grote Waard ten zuiden van Werkendam/Houweingen)

De familie Botte had tussen 1076 en 1099 enkele kerken gesticht op hun grondgebied in de Grote Waard o.a. te Houweningen en Sliedrecht, dorpen aan de Merwede (deze dorpen zijn door de overstroming in 1421 is verdwenen) en een kerk in Over Sliedrecht een dorp in de Alblasserwaard tegenover Sliedrecht.
De kerk die genoemd werd in het charter uit 1105 en het twistpunt was tussen de parochies Houweningen en Sliedrecht werd naar deze familie genoemd de BOTTESKERK.
papendr06_lecke.jpg (221992 bytes) (afb. 6 - kaart uit 1277 met daarop de plaatsen Houweningen/Sliedrecht/Den Bottersloot/Noordeloos/Schoonhoven)

Over deze familie Botte bestaat nog een legende:
Twee gezusters uit deze familie Botte hadden ieder een kerk gesticht. De oudste zuster in het verdwenen Sliedrecht, de jongere zuster in Over Sliedrecht (het huidige Sliedrecht in de Alblasserwaard).
De oudste zuster die de grootste kerk gebouwd had, was daar heel trots op en verkondigde dat overal.
De jongere zuster, die dat vervelend vond, voorspelde toen aan haar zuster, Mijn kerk zal staan en de Uwe vergaan, Zij kreeg inderdaad gelijk, de kerk van het oudste zuster verging bij de Sint Elizabethsvloed in 1421, de kerk van Over Sliedrecht bleef bestaan.

De naam van deze familie wordt in de loop van de tijd op veel manieren geschreven, Botte, Botter, Bottes, But /Bot, Bur, Both en een zijtak de Both v/d Eem.
Wat de familienaam Botte betekend is niet duidelijk maar zou kunnen zijn:
Botter, Butter: bij de zee levend (oud Fries) Bot: vissoort, handel in bot (deze vis wordt gebruikt in hun familiewapen).
Zij worden als landeigenaren en bewoners genoemd
1. Vanaf 1105 met Houweningen, Eemkerk, Botsambacht en kasteel Almstein in de oost hoek van de Grote Waard bij Werkendam.
2. In 1277 in de oosthoek van de Alblasserwaard bij Noordeloos.
3. In 1290 aan zuidkant van de Krimpenerwaard bij Schoonhoven.
4. In 1200 worden zij genoemd als bewoners van Dordrecht

1. DE GROTE WAARD
In 1105 worden zij genoemd als stichters van de kerken in Houweningen en Sliedrecht in de Grote Waard. In 1127 verkoopt de familie Botte enkele goederen van de kerk in Houweningen aan ridder Herman van Cuyk (broer van Andries van Cuyk, bisschop van Utrecht 1127-1138).
In 1267 staat Hugo Botter uit Dordrecht zijn grond en rechten af van de kerk te Houweningen aan het klooster Heysterbach, dat gesticht was in 1203 in de Grote Waard (is verdwenen na de overstroming in1421). Dit klooster was van de congregatie van de abdij St. Pietersdal op de Stormberg te Heysterbach in Duitsland.

BOTSAMBACHT
Gelegen in het Oosten van de Grote Waard ten zuiden van Houweningen en Werkendam in het gebied van de riviertjes de Eem en de Alm met het dorp Eemkerk, het klooster Eemstein en het kasteel Almstein.
In1275 is Ridder GIJSBRECHT BOTH ambachtsheer van Botsambacht en Heer van der Eem in de tiende van Almmonde in erfpacht van het kapittel van Sint Pieter te Utrecht en gelegen in de Heerlijkheden van Eem en Alm ten zuiden van Werkendam. In leen van de Graven van Holland.
In ca 1320 is Ridder GIJSBRECHT II BOTH ambachtsheer van Botsambacht en Heer van der Eem.
Hij trouwt met Margaretha van Arkel d.v. Jan van Arkel en woont op het kasteel Almstein.
Kinderen geboren op kasteel Almstein
1325 JOHANNA BOTH V/D EEM trouwt 1347 met Ridder Jan II van Gennep
1326 JOLANDA BOTH V/D EEM trouwt Ridder Daniel V v/d Merwede
1330 HADEWIJCH BOTH V/D EEM trouwt Ridder Wolfert III van Borsselen
1321 GIJSBRECHT III trouwt Hadewijch v Meereis

In 1347 doet GIJSBRECHT III BOTH V/D EEM afstand van het Gijsbrecht Botsambacht.
Dit ambacht komt in het bezit van ridder Arnulfus Westvalinc te Dordrecht, deze krijgt het in leen van de graaf van Holland.
papendr07_grotewaard.jpg (341364 bytes) (afb. 7 - kaart van de Alblasserwaard en Groote Waard voor 1421. Met daarop de riviertjes De Alm/De Eeem en de plaatsen en gebieden Houweningen/Sliedrecht/Almsvoet/Eemkerk en Papendrecht)

HEERLIJKHEDEN VAN DER EEME EN VAN DER ALM
In 1275 krijgt Ridder GIJSBRECHT I BOT/BOTH in erfpacht de Heerlijkheden van der Eeme en de Alm van het kapittel van Sint Pieter te Utrecht.
In 1347 trouwt JOHANNA BOTH V/D EEM (d.v. Gijsbrecht Both en Margaretha van Arkel)met Ridder JAN II VAN GENNEP zij is dan erfdochter van de Heerlijkheden v/d Eem en v/de Alm en kasteel Almstein te Alm.
In 1366 trouwt JOHANNA VAN GENNEP V/D EEM. (d.v. Johanna Both v/d Eem en Jan II van Gennep) met Ridder REINOUD I VAN BREDERODE (z.v. Dirk III van Brederode en Beatrix v Valkenburg) zij is dan erfdochter van de Heerlijkheden v/d Eem en v/d Alm en kasteel Almstein te Alm en van Gennep.
Op 6-12-1373 wordt er afstand gedaan door REINOUD I VAN BREDERODE van een deel van de Heerlijkheden v/d Eem en v/d Alm en kasteel Almstein. (Groot charterboek graven van Holland /Frans v Mieris Mi/Ch/III 286 / Oorkondeboek van Koch nr 799)
Kasteel Almstein (Gr Charterboek Mi/ch/IV nr 315) en draagt het over aan Jan III van Polanen.
In 1415 verkoopt Ridder Walraven van Brederode het laatste bezit in de Heerlijkheid v/d Eem aan Johannes en Adriaan Venydam heemraden van Eemland.

KASTEEL ALMSTEIN
In ca 1275 is Ridder Gijsbrecht Bot/Both Heer van der Eem en van der Alm eigenaar van het kasteel Almstein.
Een vierkante woontoren met een gracht eromheen gelegen langs de rivier de Alm in de Heerlijkheid van Eem en Alm ten zuiden van Werkendam.
In 1366 komt kasteel Almstein (Huis te Alm en Eem) in bezit van Ridder Reinoud 1e van Brederode als hij trouwt met Johanna van Gennep v/d Eem d.v. Johanna Both v/d Eem en Jan II van Gennep.
In 1373 krijgt Jan III van Polanen het kasteel Almstein in bezit via Reinoud van Brederode.
Deze heeft hem voor 13000 oude daalders schadeloos gesteld en het geld zou gebruiken voor het herstel van de burcht (kasteel Almstein) en de bij behorende molen.
In de akte staat Almstein huis te Alm en Eem in bezit van Jan III van Polanen.
(Gr Charterboek Frans v Mieris/ Mi.Ch/IV nr 315)

In 1421 heeft het kasteel had zwaar te lijden met de Sint Elizabethsvloed en de ruine werd tot de fundering afgebroken en de stenen weer gebruikt. De ruine wordt dan nog aangeduid als de Coninghsburgh.
In 1993 wordt het kasteel Almstein terug gevonden bij werkzaamheden aan de Nieuwe dijk onder Werkendam. In polder Boerenverdriet bij de boerderij ,,Windewaait ,,

2. ALBLASSERWAARD
In het bekende handvest van 31 maart 1277 waarbij de bedijking wordt geregeld van de Alblasserwaard behoorde HUGO BOTTER (overl: ca 1279) (neef v Jan v Arkel) tot de landeigenaren die mee ondertekenden als landeigenaar van Noordeloos, Grotewaard en Bottersloot en hij was heemraad van Noordeloos.
Deze HUGO BOTTER liet de Bottersloot bij Noordeloos aanleggen.
De volgende landeigenaren ondertekende de akte:
1. HUGO BOTTER voor Noordeloos, Grotewaard en Bottersloot.
2. Dirk van Herlaer voor Ameide, Tienhoven en Meerkerk.
3. Hendrik van der Leck voor Brandwijk, Gijbeland en Streefkerk.
4. Otto van Slingeland voor Over Slingeland.
5. Jan van Arkel voor de Beemd (bij Hoog Blokland).
6. Arnoud van Liesveld voor Gelkenes, Ammers en Graafland.
7. Gijsbrecht van Langerak voor Langerak.
8. Willem de Moelenaar voor Molenaarsgraaf.
9. Herbaren v/d Merwede voor Over Sliedrecht en Lockhorst.
10. Herbaren van der Leede voor Ruybroek (bij Wijngaarden).
11. Zeger van Riede (broer van Herbaren v/d Merwede) voor Naaldwijk (bij Over Sliedrecht)
12. Willem van Brederode voor Matena, Wijngaarden, Hofwegen, Laag Blokland, Goudriaan en Peursum.

Op een oude kaart uit 1600 van Oud Alblas wordt er een HEYN BOTTE WEER genoemd, deze liep langs de oude Veerweg van Papendrecht tot Oud Alblas
Er wordt daar ook een VLIET DE BOTTERSLOOT genoemd.
Deze loopt op de grens tussen Papendrecht en Oud Alblas.
papendr08_werenkaart.jpg (223008 bytes) 
(afb. 8 - Detail van een Werenkaart met daarop het Heyn Botte/Buttenweer en de Bottersloot op de grens van Papendrecht en Oud-Alblas)

3. KRIMPENERWAARD
De familie BOTTER had grote gebieden in eigendom in het land van deYssel en de Lek bij de Vlist, Schoonhoven, Haastrecht, Bonrepas, Bergambacht, Stolwijk, Polsbroek en Cabauw in erfpacht van het kapittel van Sint Marie te Utrecht.
HUGO BOTTER (overl: ca 1279) (neef van Jan v Arkel) Heer van Haastrecht en Schoonhoven en ambachtsheer van Werken.
In 1253 legde hij de BOTTERSLOOT aan van Schoonhoven naar de Vlist om de handel te bevorderen tussen Haastrecht en Schoonhoven.

DORDRECHT
In 1200 wordt er een ZEGER BOTTE genoemd in Dordrecht.
In 1290 GIJSBRECHT I BOTH V/D EEM ambachtsheer van BOTSAMBACHT.
In 1347 GIJBRECHT II BOTH V/D EEM doet afstand van GIJSBRECHTBOTSAMBACHT. in de Grote Waard, het ambacht kwam in bezit van ridder Arnulfus Westvalinc te Dordrecht en krijgt dit in leen van de Graaf van Holland.
In 1373 HENDRIK BOTH WOMBOUTZ is schepen te Dordrecht.
In 1385 wordt er in Dordrecht een HUGO BOTH genoemd in een stadsrekening.
In 1408 is DIRK DE BOTH JANZ Thesaurier van de St. Auberskapel.
In 1419 verkoopt HEYN BOTTE zijn stenen huis ,,Galissien,, aan de Joppensteiger aan Tielman Oem.
In 1450 is HENDRIK BOTH thesaurier van de stad Dordrecht.
In 1530 is ADRIAAN DE BOTH heemraad en heeft 2 morgen land in bezit bij Werkendam.
In 1618 trouwt te Dordrecht DIGNA DE BOTH (geb: 1587 ) met Francois v/d Burgh.
In Dordrecht is er een straat genoemd naar deze familie BOTTE, BOT, BOTH, BUT BOTGENSTRAAT en de BOTGENPOORT .
De BOTGENSTRAAT loopt van de Voorstraat naar de Boogjes tussen de Kleine Spuistraat.
De BOTGENPOORT gaf toegang tot het land buiten de muren van Dordrecht en de weg naar de hoofdsteiger van het veer naar Oudenbosch. Voor 1421 begon hier de handelsweg door de Grote Waard.

In 1393 de BUTKENSTRAAT voor het eerst genoemd
In 1423 de BOTKENSTRAAT
in 1736 de BOTTESSTRAAT
in 1860 de BOTGENSTRAAT

(C) Papendrecht 2008 / februari 2009 H.W.G. van Blokland-Visser.