DEEL 8:
PAPENDRECHT EN ZIJN DIJKDOORBRAKEN EN HOE MEN DE VOETEN DROOG HIELD

Door H.W.G. van Blokland-Visser

MATTHEUS VAN NISPEN EN ABEL DE VRIES GEZWOREN LANDMETERS IN DE DRECHTSTREEK

In de tijd van de ontginning in ca 1150-1200 in de Alblasserwaard was er al sprake van grafelijke landmeters.
Nadat de eerste kolonisten/ontginners hun cope (oorkonde) hadden gekregen, dit was een overeenkomst op schrift met de landeigenaar met daarin hun vrijheden, rechten en plichten, werd hun land toegewezen in de moerras bossen van de Alblasserwaard.
De grafelijke landmeters kwamen met hun meetlinten om de grenzen van de stukken land uit te zetten met palen in rechte lijnen, een hoeve genoemd.
Kavels /weren genoemd hadden een vaste lengte van 130 meter breed en 2000 meter lang ( 30 morgen) of een afmeting van 95/115 meter breed en 1200/1350 meter lang (16 morgen).

Rond 1660 was er een opleiding in Leiden voor landmeters in dienst van Hoogheemraadschappen en de Grafelijke domeinen.
Na zijn opleiding moest de landmeter een examen (proef) afleggen en een plechtige eed afleggen en zweren zich stipt aan zijn instructie te houden.

De instructie van een gezworen landmeter in 1660:
    Het inspecteren van dijken.
    Het maken van bestekken en tekeningen.
    Het begroten van het werk en de aanbestedingen regelen.
    Het uitoefenen van toezicht op de uitvoering van het werk.
    Het schrijven van adviezen voor colleges en besturen.
    Het bijwonen van werk en aanbestedingen en vergaderingen.
Hij verdiende f 4,- per dag met kost en inwoning indien een verblijf elders.
Bijzondere opdrachten werden afzonderlijk betaald.
Zijn instrumenten waren: een tekenbord, een driehoek en een Jakobsstaf (een instrument voor hoogte en lengte meting).

MATTHEUS VAN NISPEN EN ABEL DE VRIES
Deze gezworen landmeters en hun nakomelingen waren vanaf 1660 tot 1770 als landmeters in dienst van o.a. Hoog Heemraadschap van de Alblasserwaard.
Mattheus van Nispen (1629-1717) was boekdrukker en landmeter te Dordrecht en stamde uit een aanzienlijke familie uit Antwerpen die naar Holland waren gevlucht voor de Spanjaarden en zich vestigden in Dordrecht.
Hij was de eerste betrouwbare kaartmaker van rivieren en grond rondom Dordrecht en de Alblasserwaard.
Abel de Vries Nicolaasz (1652-1732) een leerling en schoonzoon van Mattheus van Nispen volgde hem op als landmeter.
Mattheus de Vries Abelz (1682-1751) kleinzoon van Mattheus van Nispen volgde het voorbeeld en werd landmeter.
Mattheus de Vries Mattheusz (1704-1746) en Jan de Vries Mattheusz (1706-1770) achterkleinzoons van Mattheus van Nispen werden beide landmeter.

MATTHEUS VAN NISPEN
Ged: 6-1-1629/overl: 23-7-1717 te Dordrecht z.v. Jacob v Nispen.
Hij ondertrouwt 8-4-1657, tr 24-4-1657 te Dordrecht met Maria van Eijck (woont in de Lindegracht te Dordrecht).
Kinderen te Dordrecht:
1658 SARA tr 1680 met Abel de Vries
1659 HENDRICA
1661 JACOB
In 1657 in hij boekdrukker en boekhandelaar in de Wijnstraat bij de Nieuwbrug in het huis ,, In De Sonnewijser,, zoals hij ook zijn drukkerij noemde.
Hij studeerde in Leiden voor landmeter en nam de drukkerij van zijn vader over.
Op 4-11-1660 kreeg hij zijn officiŽle bevoegdheid, de admissie tot het ambt als landmeter door Het Hof van Holland met als ambtsgebied de Drechtstreek.
Van 1660 tot 1715 was hij gezworen landmeter van het Hoogheemraadschap van de Alblasserwaard.
In 1660 is hij gezworen en landmeter van de Grafelijksheid Domeinen van Zuid-Holland.
Hij gaf les in de landmeetkunde, een bekende leerling van hem is Abel de Vries (deze trouwde met Sara v Nispen dochter van Mattheus v Nispen).
Schrijver en uitgever van boeken:
1662 zijn leerboek ,,De beknopte landmeetkunst".
1678 Handvesten, privileges, keuren en reglementen aangaande de dijkrechten van de Alblasserwaard.
nispen_lantmeetkonst1662.jpg (134010 bytes) 
(De beknope lant-meet-kunst, door Mattheus van Nispen, boeckverkoper, in de Wijnstraat bij de Nieu-brugh in de Sonne Wijser 1662)


KAART VAN PAPENDRECHT ANNO 1664 DOOR MATTHEUS VAN NISPEN
(kaart in het Stadsarchief Dordrecht archief 3 nr. 2268 v/d Heerlijkheid van Papendrecht)

pdrecht5_01_steken.jpg (168871 bytes) pdrecht5_02_steken.jpg (63525 bytes)
(stadsarchief Dordrecht, archief 3, nr 2268 Heerlijkheid van Papendrecht;
door Mattheus van Nispen 15 september 1664 voor Cornelis Hoynck van Papendrecht, heer van Papendrecht en Matena
)

Deze kaart was onbekend en werd door de schrijver van dit verhaal ontdekt begin 2005 in het stadsarchief Dordrecht. Deze kaart is 40 bij 60 centimeter in kleur op linnen gedateerd op 15 september 1664.
Cornelis Hoynck Heer van Papendrecht had bij de koop in 1652 van de Heerlijk van Papendrecht ook de visrechten gekregen. Papendrecht was in die tijd beroemd om zijn vele zalmvissers.
In 1664 kreeg hij onenigheid met de rentmeester van Zuid-Holland over het recht van de zalmsteken van Papendrecht. Als Heer van Papendrecht liet Cornelis Hoynck het er niet bij zitten en ging een proces aan om zijn visrecht en visgebieden veilig te stellen.
Het Hof van Holland erkende zijn visrechten. Om dat allemaal goed te regelen liet Cornelis Hoynck van Papendrecht een kaart tekenen van zijn vis gebied met de zalmsteken, door de bekende landmeter en kaartenmaker Mattheus van Nispen uit Dordrecht.
Wat er zoal staat op deze kaart van Papendrecht vanaf de grens met Sliedrecht:

1. Baanhoek, gemeente Sliedrecht.
2.  Oosteind en Matena, met buitendijkse griend en kooien voor de vogelvangst.
3. De Meensteek, Zalmsteek bij Nanegat.
4. Nanegat (Na 't Gat), gevolg van een grote dijkdoorbraak op 1 november 1570, waarbij de oude dijk niet te herstellen was en de nieuwe dijk binnenwaarts werd gelegd.
5. Stuk van de oude dijk uit 1570.
6. Huis te Papendrecht, gebouwd door Tielman van Muylwijk Heer van Papendrecht in ca 1645. In 1664 bewoond door zijn neef, Cornelis Hoynck van Papendrecht, Heer van Papendrecht en Matena, getrouwd met Maria Oem Hermans. Voor de vijvers in zijn tuin had hij een eigen in en uitlaat door de dijk naar de Merwede.
7. De Kerk.
8. Mattheus van Nispen, landmeter te Dordrecht, 15 september 1664.
9. De Korenmolen stond al op deze plek en zou daar tot 1917 blijven staan.
10. De oude zalmsteek, Stocksteek genaamd.
11. Huis van de Postmeester (Posthuis). Een groot stenen huis dat daar al stond west van de Kleine Waal (Bosch).
12. De Veerdam, door Dordrecht aangelegd in 1663, (en bleef tot 1968 in bezit van Dordrecht) met een eigen aanlegplaats voor het veer uit Dordrecht.
13. Papendrechtse Veer, het oorspronkelijke veer ca 1105. De Veerschippers van Papendrecht mochten niet aanleggen bij de Veerdam en zij mochten geen passagiers meenemen van Dordrecht naar Papendrecht.
14. Veerweg, een verharde straatweg naar Oud- Alblas met daarnaast de Veerwegsvliet waarop een trekschuit voer naar en terug van Oud -Alblas.
15. De Santplaat, (het latere Eiland genoemd /Eilandstraat) met de Veersteek (zalmsteek).
16. De weersteek (zalmsteek) Westeind.

Op 5-5-1677 krijgt hij de opdracht van het Hoogheemraadschap van de Alblasserwaard de eerste officiŽle topografische kaart van de Alblasserwaard te maken. In 1681 werd de eerste uitgave van deze kaart gedrukt in kleur en op linnen geplakt.
Er was grote behoefte aan en geografische kaart van de dijken, dammen, rivieren, sluizen, molens, wegen, boezemwater, bebouwing.
Mattheus van Nispen trok te voet, te paard of per schuit het land in als landmeter met zijn hulpen en meetinstrumenten om zo alle gebieden van de Alblasserwaard in kaart te brengen, waarbij de kerktorens als vast meetpunt fungeerden. Alleen bij helder weer kon de landmeter zijn metingen doen. 

Mattheus van Nispen was 4 jaar bezig om de Alblasserwaard in kaart te brengen en maakte toen zijn eerste ontwerp kaart daarna ging de kaart naar de plaatsnijder, etser, graveur de bekende Bastiaan Stoopendael in Amsterdam. De kaart kwam op 4 koperen platen te staan.
Rondom 16 familiewapens van de Heemraden en ook de beroepen van de bevolking in de Alblasserwaard werden afgebeeld, veeteelt, melkerij, visserij, griendcultuur en hennepteelt.

ABEL DE VRIES NICOLAASZ LANDMETER DOET VERSLAG VAN HET MAKEN VAN DE MERWEDEDIJK IN 1709

Familiewapen van de Vries:
   Een wit veld met daarop 3 eikels
Ged: 18-10-1652, overl: 6-5-1732 te Dordrecht (schoonzoon van Mattheus v Nispen).
z.v. Nicolaas de Vries (boekdrukker te Dordrecht) en Pieternella Hardings.
Hij ondertrouwt op 2-2-1680, tr 20-2-1680 met Sara van Nispen ged: 13-3-1658, overl: 17-4-1681 (in kraam) te Dordrecht d.v. Mattheus v Nispen en Maria v/der Eijck.
Kinderen 1e huwelijk
6-4-1681 MATTHEUS
tr 1702 met Sara v Stabroeck
Hij ondertrouwt op 25-3-1685, tr 10-4 1685 te Dordrecht met Maria v/der Heyden.
Kinderen 2e huwelijk:
1686 JOHANNES
1688 NIKOLAAS tr 1719 met Anna de Vrient.

Hij was leerling in de boekdrukkerij van Mattheus v Nispen en kreeg daar ook les in de landmeetkunde van Mattheus van Nispen. Op 26-7-1674 wordt hij beŽdigd als landmeter.
Op 2-2-1680 is hij landmeter en medewerker en opvolger van zijn schoonvader Mattheus van Nispen in de boekdrukkerijen en boekverkoping en woont hij in de Nieuwstraat te Dordrecht.
1682-1728 is hij landmeter in dienst van het Hoogheemraadschap Alblasserwaard.
In 1726 maakt hij een nieuwe kaart van de Alblasserwaard en Vijfheerenlanden, deze werd uitgegeven door zijn zoon Mattheus de Vries.

ABEL DE VRIES is in 1709 als gezworen landmeter in dienst van het Hoog Heemraadschap Alblasserwaard en heeft een ooggetuigenverslag opgetekend over het herstellen van een gat van 88 meter in de Merwededijk in Hardinxveld in 1709 na de overstroming op 15 maart 1709 van de Alblasserwaard waarbij hij als landmeter betrokken was.
Op 23 maart 1709 begon men al met een 1e dichtpoging met bermen van rijshout buiten het gat langs als basis voor de dijk, landmeter Abel de Vries maakte hiervan een tekening, het gat was hier ca 88 meter(22 roede) breed.
Na 2 dagen waren de dijkwerkers elkaar op 10 meter genaderd maar daar ontstond juist de stroomversnelling en men moest met het werk stoppen.
Een aannemer uit Gorinchem heide een rij heipalen langs het gat en bracht een flinke schuit (drimmelaar) om dat voor het gat te laten zinken. Op zich een goed idee maar het mislukte.

2e POGING DICHTEN VAN DE DIJK
Op 4 april 1709 wordt er een 2e poging gedaan.
Er wordt een rij palen geheid bij de stroomversnelling over een lengte van (5 roede) hierop worden 4 zware balken gelegd en met juffers (korte ronde steiger palen) vastgemaakt hierover kwam een eiken plank te liggen en vast gemaakt. Hierdoor ontstond er een brug van waaruit men kon werken en heide men met 2 stellingen nog meer palen in het gat. Met veel moeite waren er op 8 april 12 palen geheid.
Intussen waren er 3 zinkstukken gemaakt en met touwen wilde men die in het gat laten zinken maar bij de
1e poging kreeg de sterke stroom het zinkstuk te pakken. Er lagen nog 2 zinkstukken te wachten op de kant en de kunst was om het nu goed te plaatsen bij het
2e zinkstuk ging goed maar bij het
3e zinkstuk raakte deze de brug Toch kon men na een paar uur het gat over via het rijswerk en men dacht dat alles gelukt was. Aan het einde van de dag begon de brug te kraken en braken de 4 leggers door midden, de heipalen spoelden los en dreven weg even als de zinkstukken en het rijswerk.
Op 10 april 1709 bespreekt ABEL DE VRIES met het dijkcollege de nieuwe voorstellen met een groep van 8 aannemers (dijkbazen) uit de Kinderdijk. Zij hadden een goed plan gemaakt en kregen de opdracht. Zij namen het werk aan voor het bedrag van f 4000,-
Het werk moest binnen 12 dagen klaar zijn en er was een premie van f 600,- voor iedere dag dat het eerder klaar was lukte dat niet dan kregen zij geen geld.

MATTHEUS DE VRIES ABELZ
Ged: 6-4-1681 /overl: 17-3-1751 te Dordrecht (kleinzoon v Mattheus v Nispen) z.v. Abel de Vries (landmeter ) en Sara v Nispen.
Hij trouwt op 17-12-1702 te Dordrecht met Sara van Stabroeck ged: 3-11-1678 te Dordrecht d.v. Jan v Stabroeck.
Kinderen te Dordrecht:
1703 ABEL landmeter
1704 MATTHEUS (ongeh) boekdrukker en landmeter
1706 JAN tr 1737 met Sibilla Bax landmeter.
In 1707 is hij landmeter, boekdrukker en boekverkoper en woont hij aan de Groenmarkt, Visbrug in het huis ,,Erasmus,, te Dordrecht.
Op 15-4-1707 (Hof v Holland inv nr. 110) doet hij examen landmeetkunde bij Willem Paan en legt hij de eed af als landmeter voor Francois Ketlaar.
Van 1707 tot 1741 is hij als landmeter in dienst van het Hoogheemraadschap Alblasserwaard.

MATTHEUS DE VRIES MATHEUSZ
Ged: 30-5-1704, overl: 1746 te Dordrecht (achterkleinzoon van Mattheus v Nispen) z.v. Mattheus de Vries en Sara v Stabroeck. Hij is ongehuwd
In 1727 is hij boekverkoper en boekdrukker en woont hij in de Groenmarkt,Visbrug in het huis ,, Erasmus,, en volgt zijn vader op als boekdrukker.
Van 1727 tot 1746 is hij als landmeter in dienst van het Hoogheemraadschap Alblasserwaard.

JAN DE VRIES MATTHEUSZ LANDMETER GEEFT LEIDING AAN HET ONDERHOUD VAN DE DIJK IN PAPENDRECHT
Ged: 21-3-1706, overl: 1770 te Dordrecht (achterkleinzoon van Mattheus van Nispen ) z.v. Mattheus de Vries Abelz (landmeter) en Sara v Stabroeck.
Hij trouwt op 26-1-1737 te Dordrecht met Sibilla Bax uit Dordrecht (zij woont bij het Catharijne klooster)
Kinderen:
1738 SARA
1743 JAN
1742 MATTHEUS
Op 20-3-1732 legt hij de eed af als landmeter en is hij in dienst van het Hoogheemraadschap Alblasserwaard.
In 1737 is hij landmeter en woont hij in de Vleeshouwerstraat te Dordrecht.

Op 15 mei 1739 te Papendrecht is JAN DE VRIES MATTHEUSZ als gezworen landmeter van het Hoogheemraadschap aanwezig bij een aanbesteding.Deze aanbesteding werd gehouden in opdracht van Jonkvrouw Johanna Onderwater Vrijvrouwe van Papendrecht en Matena en de Weledele Heer Mr. Hugo Eelbo Raad en Rentmeester Generaal van Zuid Holland en Burgemeester van de stad Dordrecht.
De aanbesteding werd gehouden in tegenwoordigheid van Schout en Schepenen van Papendrecht onder leiding van de gezworen landmeter JAN DE VRIES voor het ophogen en verzwaren van de dijk te Papendrecht.
De aannemer moest twee goede borgen kunnen stellen als financiŽle garantie.
1e besteding: De dijk bij Nanegat voor dijkpaal 92
Aannemer: TEUNIS WAPPEROM (uit Papendrecht) neemt het werk aan voor f 3,- per roede (3.76 m). De borgen zijn: CORNELIS V/D MEENT en BASTIAAN POT (uit Papendrecht).
2e besteding: Een deel van de dijk tussen de dijk palen 92 en 93.
Aannemer: TEUNIS STOCK (uit Papendrecht) neemt het werk aan voor 50 stuivers per roede. De borgen zijn: TEUNIS WAPPEROM en AART TROMP ( uit Papendrecht).

Op 12 juni 1745 te Papendrecht is JAN DE VRIES MATTHEUSZ als gezworen landmeter van het Hoogheemraadschap aanwezig bij een publieke besteding met de Baljuw en gecommitteerde van het gerecht van Papendrecht. Voor dijkonderhoud in Papendrecht in opdracht van de Burgemeester van Dordrecht en de Vrijheer van Papendrecht onder leiding van de gezworen landmeter Jan de Vries.
1e besteding:19 roede bij het Nanegat
2e besteding: 33 roede bij de Plankendijk (Visschersbuurt).
3e besteding: 43 Ĺ roede bij de Groote Waal.
4e besteding: 4 roede bij het Essenboompje.
Al het werk werd aangenomen door aannemer PIETER GERRITS BOT (uit Sliedrecht). De borgen zijn: TEUNIS JANSE V/D WIEL en PLEUN DE BORST (uit Papendrecht).

pdrecht4_01_landkaarten.jpg (164047 bytes) (afb. - Lande tussen de watere van de Lecke ende den Donck anno 1277. Alblasserwaard anno 1277 met de eerste rindijk. De matenasche dijk was een deel hiervan.)

KAARTEN, AFBEELDINGEN VAN PAPENDRECHT 1544/1939

1544 Papendrecht en Dordrecht in vogelvlucht getekend door Antonio van de Wijngaerden
(Stadsarchief Dordrecht).
pdrecht4_02_landkaarten.jpg (133826 bytes)
1572 Papendrecht met de dijk, de walen, stenen huizen, Veerweg Veerwegsvliet afgebeeld
(stadsarchief Dordrecht).
pdrecht4_03_landkaarten.jpg (62419 bytes)
1650 Papendrecht op een kaart van de Alblasserwaard met walen en molens. pdrecht4_04_landkaarten.jpg (199456 bytes)
1664 Papendrecht met dijk en buitengebieden en zalmsteken door Mattheus van Nispen.
(Archief 3 nr 2268 /Heerlijkheid van Papendrecht Stadsarchief Dordrecht).
pdrecht4_05_landkaarten.jpg (97758 bytes)
1673 Papendrecht op een kaart van het eiland van Dordrecht door Mattheus van Nispen.
(Stadsarchief Dordrecht).
pdrecht4_06_landkaarten.jpg (170603 bytes)
1726 Papendrecht op een kaart van de Alblasserwaard en Vijfheerenlanden door Abel de Vries Mattheusz (Archief v/h Hoogheemraadschap v/d Alblasserwaard en Vijfheerenlanden te Gorkum).  
1767 Papendrecht op een kaart van de Alblasserwaard en Vijfheerenlanden door Abel de Vries Mattheusz , hernieuwde uitgave van de kaart uit 1726 met daarin getekend de dijkdoorbraken en hulpgaten uitgegeven door Abraham Blusse' drukker te Dordrecht. pdrecht4_07_landkaarten.jpg (153652 bytes)
1832 Papendrecht op kadasterkaarten (kadaster te Rotterdam).  
  pdrecht4_01_kadaster.jpg (112730 bytes) pdrecht4_02_kadaster.jpg (113227 bytes) pdrecht4_03_kadaster.jpg (137682 bytes) pdrecht4_04_kadaster.jpg (129971 bytes)  
   pdrecht4_05_kadaster.jpg (118901 bytes) pdrecht4_06_kadaster.jpg (117506 bytes) pdrecht4_07_kadaster.jpg (121329 bytes) pdrecht4_08_kadaster.jpg (112988 bytes)  
   pdrecht4_09_kadaster.jpg (113682 bytes) pdrecht4_10_kadaster.jpg (102461 bytes) pdrecht4_11_kadaster.jpg (103052 bytes) pdrecht4_12_kadaster.jpg (140480 bytes) pdrecht4_13_kadaster.jpg (119222 bytes)  
1939 Papendrecht op een stafkaart (prive bezit). pdrecht4_08_landkaarten.jpg (78316 bytes)

Bronvermelding:
Archief Hoogheemraadschap Alblasserwaard te Gorinchem.
,, Hist Ver West Alblasserwaard.
Oud archief Papendrecht.
Kranten art. ,,De Vonk,, 19-4-1984 door Greetje Beukers.
Archeologisch kroniek van Holland R.O.B. 1981 De Drechtstreek 19-11-1981.
Standaard werk over de waterkeringen, waterschappen, polders in Zuid Holland. Ir. Texeira de Mattos (1929)
,,Dijken en Dijkdoorbraken,, door A. van der Plas. uitgave Hist Ver Hardinxveld/ Giessendam (1985) .
,,Sliedrecht dorp van wereldvermaardheid ,, door Ir W.Bos Jzn.
Gegevens familie Wapperom van Dhr Henk Wapperom uit Dordrecht.
,,Papendrecht Dorp aan de rivier,, door Drs.H.A. Visser / Papendrecht.

(C) Papendrecht februari-maart 2009 H.W.G. van Blokland-Visser.