DEEL 3:
PAPENDRECHT EN VISSER & SMIT EN SCHOTEL: DRINKWATERMAKERS UIT DE DRECHTSTREEK

door H.W.G. van Blokland-Visser
3. DE WATERTORENS ONTWORPEN DOOR DE ARCHITECTEN VISSER EN SMIT
watertoren_01_leerdam_01a.jpg (63361 bytes)
(Afb Briefpapier ,,Visser en Smit,, 1914)
1. LEERDAM 1899/1900
watertoren_01_leerdam_01.jpg (42201 bytes)
(Afb 1. Leerdam foto 1e watertoren)
Particuliere bron waterleiding / 1e watertoren afgebroken in 1930 (N.V. Leerdamsche Waterleiding Mij bleef tot maart 1980 in de handen van particulieren aandeelhouders o.a. familie Visser te Papendrecht)
Ontwerp: Visser en Bottenberg met advies van J.P. Hazeu
Bron 38 m / hoogte 25,50 m/ waterinhoud 140 m3 / diameter reservoir 5,60 m
Materiaal: toren metselwerk /reservoir staalplaten verbonden met klinknagels
Op 26-9-1898 Concessie aanvraag voor de aanleg van een waterleiding door Willem Bottenberg en Martinus Visser
Op 21-1-1899 de aanbesteding voor de bouw o.a. de watertoren
Op 16-2-1899 het boren van een proefwel
Op 20-7-1899 het heien van de fundering v/d watertoren
Op 2-8-1899 het maken v/d fundering voor de reinwaterkelder
Op 14-8-1899 het opwekken van de wel
Op 21-8-1899 1e steen gelegd
Op 16-10-1899 de aanvoer van de stoomketels
Op 20-12-1899 De goedkeuring bij K.B. voor de oprichting van de N.V. Leerdamsche Waterleiding Mij
Op 26-12-1899 het plotselinge overlijden van Willem Bottenberg 50 jaar oud, daarna neemt Johannes Smit Fopz (zwager van Willem Bottenberg) als vertegenwoordiger van de erfgenamen Bottenberg de concessie over van de aanleg van een waterleiding te Leerdam en wordt het Visser en Smit
Op 8-3-1900 het tekenen van de notariŽle akte voor de oprichting van de N.V. Leerdamsche Waterleiding Mij bij notaris Abraham Gerard de Kruyff te Leerdam (1e vermelding samenwerking Visser en Smit)
Op 15-5-1900 de officiŽle opening van de waterleiding door burgemeester B. Tukker
watertoren_01_leerdam_02a.jpg (53448 bytes) watertoren_01_leerdam_02b.jpg (49797 bytes)
(Afb 2. Leerdam; Willem Bottenberg (links) en Martinus Visser (rechts) op de fundering v/d watertoren te Leerdam op 19-8-1899 en de concessie aanvraag voor de aanleg van een waterleiding te Leerdam op 26-9-1898 ondertekend door Willem Bottenberg en Martinus Visser)
watertoren_01_leerdam_03.jpg (38113 bytes)
(Afb 3. Leerdam; Het boren van een proefwel op 16 februari 1899)
watertoren_01_leerdam_04.jpg (36332 bytes)
(Afb 4. Heiwerk voor de watertoren op 20 juli 1899 /1e links Martinus Visser Gz /midden Jan Teunis Visser Martz)
watertoren_01_leerdam_05.jpg (57744 bytes)
(Afb 5. Het maken van de fundering voor de reinwaterkelder op 2 augustus 1899 /links op de fundering Martinus Visser Martz /rechts op de fundering Jan Teunis Visser Martz)
watertoren_01_leerdam_06.jpg (63741 bytes)
(Afb 6. Het opwekken van een wel op 14 augustus 1899 rechts Jan Teunis Visser Martz)
watertoren_01_leerdam_07.jpg (52915 bytes)
(Afb 7. 1e steen legging van de watertoren op 21 augustus 1899/1e links Willem Bottenberg/links naast paal bij stapel stenen Jan Teunis Visser Martz aannemer en uitvoerder op het werk)
watertoren_01_leerdam_08.jpg (54446 bytes)
(Afb 8. De aanvoer van de stoomketels en de watertoren in de steigers op 16 oktober 1899)
watertoren_01_leerdam_09.jpg (47908 bytes)
(Afb 9. De officiŽle opening v/d waterleiding te Leerdam op 15 mei 1900 door burgemeester B.Tukker)
watertoren_01_leerdam_10.jpg (34622 bytes)
(Afb 10. Het diner in het Hotel de ,,Boerboom,, te Leerdam ter gelegenheid van de opening v/d waterleiding op 15 mei 1900; 4e van links Jan Teunis Visser Martz /4e v rechts Martinus Visser Gz aannemer/architect te Papendrecht)
watertoren_01_leerdam_11.jpg (78044 bytes) watertoren_01_leerdam_12.jpg (100262 bytes)
(Afb 11.en 12. Afschrift der akte van oprichting van de N.V. Leerdamsche Waterleiding Mij op 8 maart 1900 (de eerste keer dat Visser en Smit in samenwerking worden genoemd))
watertoren_01_leerdam_13.jpg (27754 bytes)
(Afb 13. Leerdam 1900 de 1e foto van Martinus Visser Gerritz (2e v links) samen met Johannes Smit Fopz (1e rechts) met Jan Teunis Visser Martz 1e directeur waterleiding Leerdam (1e Links) met G.J.M. Couvee gemeente secretaris van Leerdam (staande achter))
1e Directeur v/d N.V. Leerdamsche Waterleiding Mij Jan Teunis Visser Martz 1900 t/m 1946
Aandeelhouders:
Martinus Visser aannemer te Papendrecht
Aandeelhouders uit Oud Beijerland
Johannes Smit Fopz / architect /cementsteenfabrikant
Aagje Wey / weduwe v Willem Bottenberg
Kinderen van Willem Bottenberg : Pietertje/Bastiaan/ Jacob / Adriaantje /Neeltje /Antje
Dr Johannes Floris Philippus Hers / arts
Dr Kommer Lodder / arts
Jan Willem Kok / apotheker
Jacob Verhagen Wouterz / rentmeester
Arie Scheer / hoofd ener school
Meijer Koopman / winkelier
Johannes Blommendaal / smid
Klaas Fonkert / landbouwer
Pieter Konijnendijk / landbouwer
Mej. v Straten / weduwe v Pieter Hoogenboom
Mej. Francyna Adriana Maria / weduwe v Arie v/d Linden
Arie Bottenberg / aannemer te Zuid Beijerland

Aandeelhouders uit Leerdam:
Gerardus Johannes Mattheus Couvee / gem secretaris
Jacob v Schouwenburg / houthandelaar
Otto Hendrik Lambertus Nieuwenhuyzen / directeur Glasfabriek
Johannes Schreuders / koopman
Bernard Louis Anton Duetz / koopman
Arend van Wijk / suikerwerkenfarbrikant
Bernard Thone / glasblazer
Jan Jordaan Droogleever / koopman
Jhr. Johannes Wilhelm Eduard von Schmidt auf Altenstadt / rijksontvanger
Jan Driessen / meesterglasblazer
Jan Dik / architect
Mattheus Johannes van Thiel / koopman
Gerrit Adrianus Pelgrim / grondeigenaar
Jan Temmink / hoofd ener school
Jan Weersma / gemeentebode
Jacob v Loon / boekhouder
Klaas van Tuinen/ boekhandelaar
Nicolaas Donkersloot
Weduwe Johanna Mathilde Dekker
Weduwe Huibertje van Hemert
leerdam1930.jpg (367469 bytes)  
(genoemd worden: Willem Bottenberg en Martinus Visser, dr. Berlage, van der Kloot-Meyburg, Couvťe, heer IJzerman, ir. Arie Visser (directeur Waterleiding), heer Sterk, heer Vonk (burgemeester Asperen)) [Nieuwe Leidsche Courant, 18/07/1930; p. 5/10]
2. WAALWIJK /BESOOYEN/BAARDWIJK 1902
watertoren_02_waalwijk.jpg (21748 bytes)
(afb 2. Waalwijk foto watertoren)
Particuliere bronwaterleiding /1920 gemeentelijke bronwaterleiding/ watertoren is verbouwd
Ontwerp: architecten Visser en Smit te Papendrecht met advies van J.P Hazeu te Arnhem
Bron 38 m / hoogte 34 m / waterinhoud 200 m3 / diameter reservoir 6 m
Materiaal: toren metselwerk /reservoir staalplaten verbonden met klinknagels
1e Directeur waterleidingbedrijf :Johannes Smit Fopz 1902 /1919
Aandeelhouders:
Johannes Smit Fopz /grootaandeelhouder
Neeltje Smit Bottenberg / grootaandeelhouder
In 1920 wordt het waterleidingbedrijf overgenomen door de gemeente Waalwijk
3. OUD BEIJERLAND 1902
watertoren_03_beijerland.jpg (143275 bytes)
(afb 3. Oud Beijerland foto 2e watertoren)
2e watertoren particulier bronwaterleiding/1e watertoren uit 1888 afgebroken
Ontwerp: architecten Visser en Smit te Papendrecht met advies van J.P.Hazeu te Arnhem
Hoogte 25 m / waterinhoud 200 m3/ diameter reservoir 6,68 m
Materiaal: toren metselwerk /reservoir staalplaten verbonden met klinknagels
Directeur waterleidingbedrijf : Johannes Smit Fopz.
In 1966 werden de part aandeelhouders uitgekocht en sloot de waterleiding zich aan bij Stichting Bronwaterleiding ,,Hoekse Waard,, te 's-Gravendeel.
4. DOORN 1904
watertoren_04_doorn_1.jpg (43323 bytes)
(afb 4. foto Doorn watertoren)
Particuliere bronwaterleiding/ later verbouwd/ de watertoren staat er nog.
Ontwerp: architecten Visser en Smit te Papendrecht.
Bron 40 m / hoogte 34 m / waterinhoud 150 m3 / diameter reservoir 6 m.
Materiaal: toren metselwerk / reservoir staalplaten verbonden met klinknagels.
Op 1-7-1904 de officiŽle opening van de waterleiding door burgemeester Jhr. H. de Geer van Jutphaas.
1e Directeur waterleidingbedrijf: Gerardus Johannes Matheus Couvee.
Aandeelhouders o.a.:
Martinus Visser Gz architect/aannemer te Papendrecht (commissaris v/h waterleidingbedrijf te Doorn).
Dhr Kommer Lodder arts te Oud Beijerland (commissaris v/h waterleidingbedrijf te Doorn).
Johannes smit Fopz cementsteenfabrikant/architect te Oud Beijerland.
Dhr S. Buzeman wijnhandelaar te Oud Beijerland.
Jan Teunis Visser Martz aannemer te Papendrecht
Lt kol W. van Houten te Doorn
Baron W.van Hogendorp te Doorn
Jhr. Mr. R de Beaufort te Doorn
watertoren_04_doorn_2.jpg (26633 bytes)
(Afb 4a Doorn foto op 1-7-1904 officiŽle opening v/d waterleiding te Doorn)
Staande v.l.n.r.
1e Johannes Smit Fopz / architect
2e Jan Teunis Visser Martz /aannemer en uitvoerder op het werk
3e Lt. Kol. W. v Houten
4e Baron W. van Hogendorp
5e S. Buzeman /koopman uit Oud Beijerland
6e Jhr. Mr. R. de Beaufort
7 t/m11 onbekend
Staande 1e rechts Martinus Visser Gz architect /aannemer /2e Arie Visser Martz
Zittend v.l.n.r.
1e Barones van Hogendorp
2e Dr. Kommer Lodder arts te Oud Beijerland
3e onbekend
4e Jhr.H. de Geer v Jutphaas (burgemeester van Doorn)
5e onbekend
6e G.J.M. Couvee (1e directeur v/d waterleiding te Doorn)
5. EINDHOVEN 1904
watertoren_05_eindhoven.jpg (33987 bytes)
(afb 5. Eindhoven foto watertoren)
Gemeentelijke bronwaterleiding/ watertoren is afgebroken
Ontwerp: architecten Visser en Smit te Papendrecht
Bron 40 m /hoogte 39,60 m / waterinhoud 300 m3 / diameter reservoir 8,50 m
Materiaal: toren metselwerk/ reservoir staalplaten verbonden met klinknagels
watertoren_05_eindhoven_2.jpg (31603 bytes)
(afb 5a Eindhoven de watertoren in aanbouw)
6. ALBLASSERDAM 1905
watertoren_06_alblasserdam_a.jpg (22176 bytes)
(afb 6. Alblasserdam foto watertoren)
Particuliere rivierwaterleiding/ watertoren is afgebroken
Ontwerp: architecten Visser en Smit te Papendrecht
Rivier de Noord /hoogte 42 m / waterinhoud 250 m3 / diameter reservoir 7,65 m
Materiaal: toren metselwerk / reservoir staalplaten verbonden met klinknagels
In 1887 wordt een 1e concessie aanvraag voor de aanleg van een waterleiding gedaan door L.J. van Steenhoven
In 1889 wordt een 2e concessie aanvraag voor de aanleg van een waterleiding gedaan door F.A. de Jongh te Schiedam
Op 30-3-1904 wordt de 3e concessie aanvraag voor de aanleg van een waterleiding te Alblasserdam door de architecten Visser en Smit goed gekeurd door de Gemeenteraad van Alblasserdam
Lokatie: De griend ,,De Rapenburg,, een buitendijks terrein bij de rivier de Noord.
(Bij een boring op 99,40 meter diepte bleek het grondwater onbruikbaar en de bron ongeschikt voor een waterleiding)
Begroting aanleg waterleiding : f 97.000,-
Op 29-9-1904 wordt de N.V. Alblasserdamsche Waterleiding,, opgericht door Martinus Visser Gerritz aannemer te Papendrecht en Johannes Smit Fopz architect /cementsteenfabrikant te Oud Beijerland

Op 21-12-1905 is de officiŽle opening van de waterleiding te Alblasserdam door burgemeester H. de Villeneuve
1e Directeur waterleidingbedrijf: Martinus Visser Gz tot 1907/ 2e Gerrit Visser Martz van 1907 t/m 1949 / 3e directeur Drs H. A. Visser Ariez van 1949 t/m 1976
Stichtingskapitaal van de N.V. Alblasserdamsche Waterleiding : f 98.000,- met aandelen van f 500,- per stuk.
Martinus Visser en Johannes Smit waren grootaandeelhouders en ook leden van de scheepsbouwers/reders familie Smit waren aandeelhouders o.a. J.U Smit
Aansluitingen op het waterleidingnet van de N.V. Alblasserdamsche Waterleiding,,
Op 23-3- 1908 Papendrecht
Op 21-3- 1913 Streefkerk
In 1915 Nieuw Lekkerland
In 1930 Groot Ammers
In 1931 Oud Alblas en Bleskensgraaf
watertoren_06_alblasserdam_1b.jpg (135125 bytes) watertoren_06_alblasserdam_2b.jpg (72411 bytes)
(Afb 6a. en 6b. Alblasserdam 2 bladen  kopie brief op 28-9-1904 van B en W van Alblasserdam met de overdracht v/d concessie voor de aanleg waterleiding)
7. RIDDERKERK 1905
Gemeentelijke rivierwaterleiding/ watertoren is afgebroken
Ontwerp: architecten Visser en Smit te Papendrecht met advies van J.P. Hazeu te Arnhem
Rivier de Noord / Hoogte 36,60 m / waterinhoud 225 m3 / diameter reservoir 6,50 m
Materiaal: toren metselwerk / reservoir staalplaten verbonden met klinknagels
Op 11-5-1888 werd een 1e concessie aanvraag voor de aanleg van een waterleiding te Ridderkerk gedaan door Willem Bottenberg uit Oud Beijerland samen met F.P. de Jongh uit Schiedam
Op 19-8-1899 werd een 2e concessie aanvraag voor de aanleg van een waterleiding gedaan door Willem Bottenberg samen met Martinus Visser Gz uit Papendrecht
In 1904 werd de 3e concessie aanvraag voor de aanleg van een waterleiding te Ridderkerk door de architecten Visser en Smit goedgekeurd door de Gemeenteraad van Ridderkerk
In 1904 de begroting voor de totale aanleg v/d waterleiding f 180.000,-
Op 20-12-1904 is de aanbesteding van het werk
Op 21-8-1905 door architect Johannes Smit wordt een begroting ingediend voor de uitbreiding v/d waterleiding naar Slikkerveer / op 9-9-1905 goedgekeurd door B en W van Ridderkerk
watertoren_07_ridderkerk.jpg (132889 bytes)
(Afb 7 Ridderkerk De begroting uit 1904 voor aanleg van de waterleiding in gemeente Ridderkerk)
Waterleiding en watertoren en een hulpwatertorentje met hoog reservoir aan de Waaldijk te Rijsoord f 152.400,- en o.a. salaris adviseur J.P. Hazeu f 3.000,- /salaris Visser en Smit f 4.000,- en aankoop van grond e.d. totale begroting f 180.00,-
watertoren_07_ridderkerk_a.jpg (172862 bytes)
(Afb 7.a Ridderkerk Op 20-12-1904 de lijst van inschrijving voor het maken van een drinkwaterleiding en al zijn toebehoren te Ridderkerk en de hulptoren te Rijsoord)
watertoren_07_ridderkerk_b.jpg (93288 bytes)
(Afb 7b Ridderkerk Op 20-12-1904 de inschrijving van aannemer Jan Teunis Visser Martz te Papendrecht voor het maken van een drinkwaterleding te Ridderkerk voor de som van f 144.400,- als borgen zijn gesteld (bankgarantie) Martinus Visser Gz en Johannes Smit)
watertoren_07_ridderkerk_c.jpg (172255 bytes)
(Afb 7c Ridderkerk Op 7-1-1905 de gunning van het werk, de aanleg van een drinkwaterleiding te Ridderkerk aan Aart v Duren aannemer te Giessendam voor f 134.747,- ondertekend door
De architecten Mart Visser / Johannes Smit
De adviseur J.P. Hazeu en
Loco burgemeester G. Plaisier
Gemeentesecretaris Dhr Kruijff en
De aannemer Aart van Duren
De borgen Cornelis Benders en Klaas Leenman uit Giessendam
)
watertoren_07_ridderkerk_d.jpg (190641 bytes)
(Afb 7d Ridderkerk Op 21-8-1905 de begroting voor de uitbreiding van het waterleidingnet te Ridderkerk naar Slikkerveer door Johannes Smit van Visser en Smit op 21-8-1905)
watertoren_07_ridderkerk_1e.jpg (41439 bytes) watertoren_07_ridderkerk_2e.jpg (99458 bytes)
(Afb 7e Ridderkerk Op 11-5-1888 een 1e concessie aanvraag v/d aanleg van een waterleiding te Ridderkerk gedaan door Willem Bottenberg uit Oud Beijerland samen met F.A. de Jongh uit Schiedam
2e concessie aanvraag op 19-8-1899 door Willem Bottenberg uit Oud Beijerland samen met Martinus Visser Gz aannemer te Papendrecht
)
8. SLIKKERVEER 1906
watertoren_08_slikkerveer.jpg (27542 bytes)
(afb 8. Slikkerveer foto watertoren)
Gemeentelijke rivierwaterleiding (Ridderkerk) hulpwatertoren/watertoren is afgebroken
Ontwerp: architecten Visser en Smit te Papendrecht met advies van J.P. Hazeu
Hoogte 36 m / waterinhoud 235 m3 / diameter reservoir 6,50 m
Materiaal: toren metselwerk/reservoir staalplaten verbonden met klinknagels
9. RIJSOORD 1906
watertoren_09_rijsoord.jpg (25561 bytes)
(afb 9. Rijsoord foto watertoren)
Gemeentelijke rivierwaterleiding( Ridderkerk)hulpwatertoren / watertoren is afgebroken
Ontwerp: architecten Visser en Smit te Papendrecht met advies van J.P. Hazeu
Hoogte 19,65 m / waterinhoud 40 m3 / diameter reservoir 4,30 m
Materiaal:toren metselwerk/reservoir staalplaten verbonden met klinknagels
10. BODEGRAVEN / ZWAMMERDAM 1907
watertoren_10_bodegraven.jpg (19832 bytes)
(afb 10. Bodegraven foto watertoren)
Particuliere bronwaterleiding/particulier bezit
Ontwerp: architecten Visser en Smit te Papendrecht
Bron 36 m / Hoogte 33,50 m/ waterinhoud 200 m3 / diameter reservoir 6,25 m
Materiaal: toren metselwerk /reservoir staalplaten verbonden met klinknagels
Begroting aanleg waterleiding : f 93.000,-
Bouwopzichter op het werk: Jacob Smit Gz uit Oud Beijerland(neef Johannes Smit )
In 1907 is de officiŽle opening v/d waterleiding door burgemeester Hendrik le Coultre
Op 19 maart 1907 passeerde de notariŽle akte van de oprichting ,,Waterleidingbedrijf Bodegraven bij notaris Bernardus Daniel Kruseman te Bodegraven
Aandeelhouders:
President raad v commissarissen: Pieter Batelaan te Bodegraven
Vice president: Johannes Smit Fopz te Oud Beijerland (tot 1936)

Aandeelhouders uit Papendrecht
Martinus Visser Gz / aannemer (commissaris)
Gerrit Visser Martz / aannemer (commissaris)
Gerrit Klootwijk / aannemer
Arie Veth Ariez / particulier
Arie Hendrik v Wijngaarden / chef machinefabriek
Mevr Jansje Tromp (weduwe Aart v Duyvendijk )
Herman v Duyvendijk Aartz / scheepsbouwmeester
Cornelis Antonie v Duyvendijk / scheepbouwkundige te Haarlem

Aandeelhouders uit Oud Beijerland
Johannes Smit Fopz / architect
Fop Smit Fopz / mr timmerman
Dr. Kommer Lodder/ arts
Jacob Verhagen Wouterz / rentmeester
Arie Stelling / particulier
Idanus Georg Doeschate / notaris
Pieter Konijnendijk / particulier
Mevr Francina Adriana Maris (weduwe Arie v/d Linden)
Pieter de Koning/ winkelier
Jacob Smit Gz (bouwopzichter aanleg waterleiding te Bodegraven)
Arie Bottenberg / aannemer te Zuid Beijerland
Mej Ariaantje Overwater te Strijen
Jacobus Konijnendijk/ particulier te Heinenoord
Jacques Smit / hoofd v/d school te Barendrecht

Aandeelhouders uit Bodegraven
Hendrik le Coultre / burgemeester
Pieter Batelaan / kaashandelaar (president raad v commissarissen waterleiding)
Bastiaan Batelaan / kaashandelaar
Baan Batelaan / kaashandelaar
Gerrit Batelaan / kaashandelaar
Cornelis Baan Batelaan / kaashandelaar
Mej Elisabeth Dusforen (weduwe Johannes Batelaan)
Willem v/d Giessen / kaashandelaar
Cornelis van Muiswinkel / grutter
Steven Dirk Boonzaayer / meesterbakker
Dirk Andriese de Jong / winkelier
Izaak Hoogendoorn / winkelier
Dirk Hoogendoorn
Johannes v Vooren / klerk
Mej Martijntje Zwijnenburg (weduwe Pieter van Dam)
Mej Ingetje van Dobben de Bruyn
Hendrik Turkenburg / zaadhandelaar ( commissaris)
Jacob de Bruyn te Zwammerdam (commissaris)

11. KRIMPEN A/D LEK/ KRIMPEN A/D IJSSEL/LEKKERKERK 1909/1910
watertoren_11_krimpen.jpg (244851 bytes)
(afb 11. foto watertoren)
Gemeentelijke rivierwaterleiding/ watertoren is nu een rijksmonument
Ontwerp : architecten Visser en Smit te Papendrecht
Rivier de Lek / Hoogte 47,20 m / waterinhoud 250 m3 / diameter reservoir 6,60 m
Materiaal: toren metselwerk/ reservoir staalplaten verbonden met klinknagels
Op 4-2-1909 is de aanbesteding v/h werk
Op 15-2-1909 begint de bouw v/d watertoren
Op 5-6- 1909 wordt de 1e steen gelegd door raadslid Kornelis Smit Jz
Op 31-3-1910 is de officiŽle opening v/d waterleiding
In 1910 waren er 1084 aansluitingen op het waterleidingnet en was er 20 km buisleiding gelegd
Aansluitingen op het waterleidingnet van Krimpen a/d Lek
1916 Oudekerk a/d IJssel
Op 21 april 1916 besluit de Gemeenteraad van Oudekerk a/d IJssel voor een aansluiting op het waterleidingnet van Krimpen a/d Lek hiervoor zal een hulpwatertoren worden gebouwd om te afstand te overbruggen De waterleiding werd op 24 februari 1917 officieel in gebruikgenomen
visser_44b.jpg (58245 bytes) (De bouw van een watertoren te Lekkerkerk (1909). Ontwerp Visser en Smit architecten. Gebouwd door aannemer J.T. Visser uit Papendrecht.)
12. HEINENOORD 1910 (kleinste watertoren van Nederland)
watertoren_12_heinenoord.jpg (21339 bytes)
(afb 12. foto watertoren)
Gemeentelijke rivierwaterleiding
Ontwerp: architecten Visser en Smit te Papendrecht
Hoogte 18 meter / waterinhoud 50 m3 / diameter reservoir ... m
Materiaal: toren metselwerk /reservoir staalplaten met klinknagels
Op 17-12-1909 is de aanbesteding v/ h werk
13. MAARSEN 1911
watertoren_13_maarssen.jpg (20950 bytes)
(afb 13. foto watertoren)
Gemeentelijke bronwaterleiding/ watertoren is afgebroken
Ontwerp: architecten Visser en Smit te Papendrecht
Hoogte 30 m / waterinhoud 100 m3 / diameter reservoir 5 m
Materiaal: toren metselwerk /reservoir staalplaten verbonden met klinknagels
1e Directeur waterleidingbedrijf te Maarsen: Gerardus Johannes Matheus Couvee
14. CULEMBORG 1910/1911
watertoren_14_culemborg.jpg (30844 bytes)
(afb 14. Culemborg foto watertoren)
Gemeentelijke bronwaterleiding/ watertoren is verbouwd
Ontwerp: architecten Visser en Smit te Papendrecht
Bron 38 m / hoogte 35 m / waterinhoud 200 m3 / diameter reservoir 7 m
Materiaal: toren metselwerk/reservoir staalplaten verbonden met klinknagels
In 1888 wordt een 1e concessie aanvraag gedaan voor de aanleg van een waterleiding te Culemborg
Op 22-7-1909 wordt een commissie van onderzoek ingesteld voor de aanleg van een waterleiding te Culemborg leden v/d commissie zijn:
Mr E.O.J. Baron v Hovell tot Westerflier /burgemeester
A Benders olijslager te Culemborg
M. de Liefde directeur gasfabriek te Culemborg

Op 7-9-1909 wordt de concessie aanvraag voor de aanleg van een waterleiding te Culemborg van de architecten Visser en Smit goedgekeurd door de Gemeenteraad te Culemborg
Begroting aanleg waterleiding f 92.400,-
Op 9-2-1910 begin bouw watertoren
Op 2-5-1910 wordt de 1e steen gelegd
Op 11-3-1911 is de officiŽle opening van de waterleiding door burgemeester Mr E.O.J. Baron van Hovell tot Westerflier

Aannemers:
Perseel 1. grond en fundeerwerk en de bouw v/d watertoren werden uitgevoerd door
Aannemer Wed J.C. Diercks te Den Haag voor f 45.200,-
Perseel 2. aanleg buisleiding werd uitgevoerd door
Firma v Hattem en Meyere te Rotterdam voor f 37.000,-
Bouwopzichter op het werk: Jacob Smit Gerriz uit Oud Beijerland (neef van Johannes Smit)
watertoren_14_culemborg_a.jpg (28946 bytes)
(Afb 14a Culemborg foto maart 1910  De aanleg v/d fundering v/d de watertoren vooraan in het midden met de bouwtekening in de hand de bouwopzichter Jacob Smit Gerritz  uit Oud Beijerland (neef van Johannes Smit Fopz))
watertoren_14_culemborg_c.jpg (65967 bytes)
(Afb 14b Culemborg foto op 2-5-1910 de plaatsing van een gedenksteen in de watertoren te Culemborg
3e van links vooraan Johannes Smit Fopz (architect) 4e van links vooraan Martinus Visser Gz architect/aannemer
Verder o.a. de burgemeester Baron v Hoevel tot Westerflier/ Dhr M de Liefde /Dhr A. Benders)
watertoren_14_culemborg_d.jpg (99405 bytes)
(Afb 14c Culemborg foto op 11-3-1911 de officiŽle opening v/d waterleiding te Culemborg v.l.n.r.
1e J. Brouwer bouwopzichter namens de gemeente Culemborg
2e onbekend
3e Jan Teunis Visser Martz aannemer te Papendrecht
4e onbekend
5e Gerrit Visser Martz aannemer te Papendrecht
6e en 7e onbekend
8e burgemeester Baron v Hoevell tot Westerflier
1e v. rechts: Jacob Smit Gerritz (uit Oud Beijerland) bouwopzichter namens de architecten Visser en Smit
3e v. rechts Johannes Smit Fopz architect te Oud Beijerland
)
15. HENDRIK IDO AMBACHT 1912
watertoren_15_ambacht.jpg (28532 bytes)
(Afb 15. foto watertoren)
Gemeentelijke rivierwaterleiding/ watertoren is afgebroken
Ontwerp: architecten Visser en Smit te Papendrecht
Rivier de Noord / Hoogte 31,50 m / waterinhoud 225 m3 / diameter reservoir 6,70 m
Materiaal: toren metselwerk/ reservoir staalplaten verbonden met klinknagels
16. HOORN 1912/1913
watertoren_16_hoorn.jpg (33556 bytes)
(afb 16. Hoorn foto watertoren en watertoren in aanbouw)
Gemeentelijke bronwaterleiding/ watertoren is afgebroken
Ontwerp: architecten Visser en Smit te Papendrecht
Bron 60 m / hoogte 40,45 m / waterinhoud 300 m3 / diameter reservoir 9 m
Materiaal: toren metselwerk/reservoir staalplaten verbonden met klinknagels
Omdat de samenstelling van het grondwater te Hoorn zeer ongunstig was werd besloten om vooraf het water scheikundig te zuiveren hiervoor maakten Visser en Smit een studiereis naar Engeland waar deze vorm van zuiveren met kalk al veel werd toegepast. Zij bezochten o.a. de waterleidingen te Southhampton / Canterbury en Henley
Op 21-9-1912 wordt de 1e paal geslagen
Op 5-6-1913 is de officiŽle opening van de waterleiding
Bouwopzichter op het werk: Jacob Smit Gerritz uit Oud Beijerland (neef van Johannes Smit)

Aannemers:
Perseel 1: grond en fundeerwerk en de bouw v/d watertoren werden uitgevoerd door aannemer S.A. Stolk uit Rotterdam
Perseel 2: aanleg buisleiding werd uitgevoerd door de firma Georg Wilson te Den Haag
De stoommachines werden geleverd door de firma Deutz

watertoren_16_hoorn_a.jpg (148191 bytes)
(Afb 16a Hoorn / watertoren te Hoorn in de steigers op 2-12-1912)
watertoren_16_hoorn_1b.jpg (58689 bytes) watertoren_16_hoorn_2b.jpg (92442 bytes)
(Afb 16b Hoorn / een Publicatie uit 1914 in het tijdschrift ,, De Ingenieur,, over het ontwerp van de waterleiding te Hoorn door Ir. Arie Visser Martz te Papendrecht)
watertoren_16_hoorn_3b.jpg (64840 bytes) watertoren_16_hoorn_4b.jpg (47459 bytes)
(Afb 16c Hoorn met 1 bouwtekening en 1 plattegrond van de waterleiding en de waterzuivering te Hoorn)
17. STRIJEN 1913/1915
watertoren_17_strijen.jpg (189936 bytes)
(afb 17. foto watertoren)
Gemeentelijke rivierwaterleiding/ de hulpwatertoren staat er nog
Ontwerp: architecten Visser en Smit te Papendrecht
Hoogte 27 m / waterinhoud 150 m3 / diameter reservoir 5,75 m
Materiaal: toren metselwerk / reservoir staalplaten verbonden met klinknagels
Onderdeel van het waterleidingbedrijf te 's- Gravendeel
18. 's-GRAVENDEEL 1913/1915
watertoren_18_gravendeel.jpg (164974 bytes)
(afb 18. foto watertoren in de steigers)
Gemeentelijke rivierwaterleiding/ watertoren staat er nog
Ontwerp: architecten Visser en Smit te Papendrecht
Rivier de Dordtse Kil / hoogte 35 m / waterinhoud 200 m3 / diameter reservoir 6 m
Materiaal: toren metselwerk .reservoir staalplaten verbonden met klinknagels
In 1904 wordt een 1e concessie aanvraag gedaan voor de aanleg van een waterleiding samen met Strijen
Op 7 december 1905 besluit de Gemeenteraad van 's-Gravendeel geen onderzoek te starten naar de aanleg van een waterleiding omdat Puttershoek / Maasdam en Strijen niet in de kosten willen bijdragen
In 1913 wordt de concessie aanvraag voor de aanleg van een waterleiding door de architecten Visser en Smit goedgekeurd door de gemeenteraad van 's-Gravendeel en Strijen
(in Strijen wordt een hulpwatertoren gebouwd om de afstand tussen Strijen en 's-Gravendeel te overbruggen, daarna werd de watertoren in 's-Gravendeel gebouwd )
Het rivierwater werd eerst in een voorfilter welke in de toren is geplaatst gefiltreerd. Daarna in een oppervlakte (zand) filter gefilterd
Aansluitingen op het waterleidingnet van 's-Gravendeel
In 1918 Numansdorp
In 1923/24 Puttershoek / Maasdam / Mijnsherenland en Westmaas
In 1929 Klaaswaal hiervoor werd een hulpwatertoren gebouwd in Klaaswaal
In 1966 Oud Beijerland (de particuliere aandeelhouders v/d waterleiding werden uitgekocht)
19. NIEUW LEKKERLAND 1915
Particuliere rivierwaterleiding/hulpwatertoren/
Ontwerp Ir. Arie Visser Martz te Papendrecht
Hoogte 34 m / waterinhoud 400 m3 / diameter reservoir 8 m
Materiaal: beton
In 1915 aansluiting op het waterleidingnet te Alblasserdam doormiddel van de bouw van een hulpwatertoren
20. DUBBELDAM 1916
watertoren_20_dubbeldam.jpg (140325 bytes)
(afb foto watertoren 20)
Gemeentelijke rivierwaterleiding/ nu particulier bezit/
Ontwerp Ir. Arie Visser Martz Papendrecht
Rivier de Nieuwe Merwede / water via pompstation bij Kop van,t Land
Hoogte 38 m / Waterinhoud 200 m3 / Diameter reservoir 7,75 m
Materiaal : beton
In Februari 1915 wordt een concessie aanvraag voor de aanleg van een waterleiding te Dubbeldam door de architecten Visser en Smit gedaan aan de Gemeente Dubbeldam
Op 3 juli 1915 wordt het plan van de architecten Visser en Smit goedgekeurd door de Gemeenteraad van Dubbeldam / er wordt besloten voor een aanleg van een waterleiding voor 5000 inwoners
Aannemer bouw watertoren:
Stule en Meijer en Co te Breda /aanneemsom f 25.773,-
In juli 1916 is de officiŽle opening van de waterleiding door burgemeester de Roo van Dubbeldam
In januari 1917 komt de 1e water uit de kraan
21. OUDERKERK A/D IJSSEL 1916/1917
watertoren_21_oudekerk.jpg (190347 bytes)
(afb 21. foto watertoren)
Gemeentelijke rivierwaterleiding/hulpwatertoren/ watertoren staat er nog
Ontwerp Ir Arie Visser Martz te Papendrecht
Hoogte 32,50 m / waterinhoud 400 m3 / diameter reservoir 9 m
Materiaal: beton
Op 21 april 1916 geeft Gemeenteraad toestemming aan de architecten Visser en Smit voor het ingediende plan van een aansluiting op de waterleidingbedrijf in Krimpen a/d Lek hiervoor wordt een hulpwatertoren gebouwd
Op 24 februari 1917 officiŽle opening van de waterleiding
22. KLAASWAAL 1929
Gemeentelijke rivierwaterleiding / hulpwatertoren
Ontwerp: ir. Arie Visser Martz te Papendrecht
Hoogte: 38 m / Waterinhoud: 400 m3 / Diameter reservoir: 8 m.
Materiaal: beton / Reservoir: beton
In 1929 aansluiting op het waterleidingbedrijf te 's-Gravendeel hiervoor wordt een hulpwatertoren gebouwd.
 
(Klaaswaal, 1929) (Klaaswaal, 2015)
23. LEERDAM 1929/1930
watertoren_23_leerdam.jpg (22056 bytes)
(afb 23 Leerdam foto 2e watertoren)
Particuliere bronwaterleiding/ 1e watertoren uit 1900 werd afgebroken
Ontwerp: Ir. Arie Visser Martz te Papendrecht / met advies van Berlage
Hoogte 50,25 m / waterinhoud 500 m3 / diameter reservoir 9 m
Materiaal: beton opgevuld met metselwerk /reservoir beton
Aannemer van de bouw : N.V. Visser en Smit Aannemings Mij te Papendrecht
Bij de uitbreiding van de N.V. Leerdamsche Waterleiding Mij was het noodzakelijk om een grotere watertoren te bouwen met meer capaciteit, daar voor werd de oude watertoren uit 1900 afgebroken en de waterzuiveringen werden uitgebreid
Op 4-6-1929 werd de 1e steen gelegd door Jan Teunis Visser Martz directeur van N.V. Visser en Smit te Papendrecht en directeur v/d Leerdamsche Waterleiding Mij tot 1946
Op 4-7-1930 was de officiŽle opening van de waterleiding te Leerdam door zijne Exelentie Minister v Staat en commissaris der koningin in Zuid Holland Mr. Dr.van Karnebeek
watertoren_23_leerdam_a.jpg (32581 bytes)
(Afb 23a Leerdam De 1e steen werd gelegd op 4-6-1929 door Jan Teunis Visser Martz dir N.V. Leerdamsche Waterleiding Mij en dir N.V. Visser en Smit te Papendrecht /achter J.T. Visser staat Jacob Pieter Smit Johannesz links Ir. Matheus J. IJzerman / president commissaris N.V. Leerdamsche waterleiding Mij (zwager van J.T. Visser))
watertoren_23_leerdam_b.jpg (68549 bytes)
(Afb 23b Leerdam De genodigden bij de 1e steenlegging op 4-6-1929 te Leerdam
Zittend v.r.n.l.
1e onbekend /2e Ir. M.J. IJzerman /3e Ir. Arie Visser Martz (ontwerper v/d de watertoren)
4e Jan Teunis Visser Martz / 5e Trui Visser- IJzerman(vr v J.T. Visser)
6e Jacob Pieter Smit Johannesz / 7e Jacoba Smit- Dirkzwager(vr v J.P. Smit)
8e Ottolien Visser- Dicke( vr v Ir. Arie Visser) 9e Alie Visser- Verhey( vr v Gerrit Visser)
10e Trijs IJzerman- Visser(vr v Ir. M.J. IJzerman)
Staande v.r.n.l.
1 t/m 3 onbekend / 4e Gerrit Visser Martz /5e Abraham A. Visser J.T.z / 6e Jan in,t Veld (uitvoerder bij de bouw van de watertoren en andere gebouwen)
(Andere staande en zittende personen op deze foto zijn mij niet bekend)
)
watertoren_23_leerdam_c.jpg (27157 bytes)
(Afb 23c Leerdam De watertoren in aanbouw 1929)
watertoren_23_leerdam_d.jpg (109211 bytes)
(Afb 23d Leerdam De bouwtekening van de nieuwe watertoren te Leerdam ontwerp van Ir. Arie Visser te Papendrecht)
watertoren_23_leerdam_e.jpg (68471 bytes)
(Afb 23e. Leerdam Een tekening van de watertoren te Leerdam aangeboden bij de officiŽle opening aan de commissaris van de Koningin van Zuid Holland Mr. Dr. H.A. van Karnebeek die de opening verrichtte)
watertoren_23_leerdam_f.jpg (37660 bytes)
(Afb 23f Leerdam een groepsfoto met genodigden bij de officiŽle opening van de waterleiding te Leerdam in juli 1930 door de commissaris der koningin van Zuid Holland Mr D. H.A. van Karnebeek
Vooraan v.l.n.r.
1e Alida Visser- Verhey(vr v Gerrit Visser) 2e Ottolien Visser- Dicke (vr v Ir. Arie Visser) 6e Ir. Arie Visser Martz (1885) ontwerper v/d watertoren /10e Ir. Matheus IJzerman / 11e Mr.Dr. H.A. van Karnebeek (commissaris v/d Koningin in Zuid Holland)
2e rij v.l.n.r.
10e Martinus Visser Martz (Amsterdam)
13e Abraham A. Visser J.T.z /14e Martinus Visser J.T.z/ 15e Govert Visser J.T.z
achterste rij
3e van links Willem J Smit Johannesz (Oud Beijerland)
6e (tussen 2 personen in) Chris van Dijk (Oud Beijerland) medewerker calculatie N.V. Visser en Smit te Papendrecht)
vooraan v.r.n.l.
3e Johannes Smit Fopz (directeur Oud Beijerlandse waterleiding en oud mede lid Firma Visser en Smit architecten)
4e Jacoba Smit- Dirkzwager (vr v Jacob Pieter Smit)
7e Trui Visser- IJzerman (vr v J.T. Visser)
8e Gerrit Visser Martz /10e Jan Teunis Visser Martz (directeur Leerdamsche Waterleiding Mij en directeur N.V. Visser en Smit)
)
watertoren_23_leerdam_g.jpg (40734 bytes)
(Afb 23g foto uit 1980 in het kantoor v/d N.V. Leerdamsche Waterleiding Mij te Leerdam afscheid v/h personeel na de aansluiting met ,,De Drinkwaterleiding de Vijfherenlanden en de Alblasserwaard ,,
Vooraan midden Ir. W.M.C. Visser oud directeur van N.V. Visser en Smit te Papendrecht en laatste directeur van de N.V. Leerdamsche Waterleiding Mij vanuit de familie Visser te Papendrecht, deze was 80 jaar voor een groot deel in bezit geweest van de aandelen
)
visser_40b.jpg (85057 bytes)
(De eerste watertoren te Leerdam. mede-ontwerper was ir. H. Paul te Leiden. De watertoren is gebouwd door Mart Visser Gzn; uitvoerder was zijn zoon Jan Teunis Visser. De officiŽle opening vond plaats op 15 mei 1900.)
In 1980 worden de aandeelhouders uitgekocht en sluit de waterleiding zich aan bij ,,Drinkwaterleiding de Vijfheerenlanden en de Alblasserwaard,, voorzitter Maarten W. Schakel
Aandeelhouders op 13-12-1979 (de aandelen hadden zich in 80 jaar over een groot aantal familieleden verspreid)
Gemeente Leerdam / 337 aandelen
Gemeente Asperen / 51 aandelen
Gemeente Heukelem / 15 aandelen
Gemeente Kedichem / 13 aandelen
Gemeente Arkel / 13 aandelen
Ir. J.G. Smit /Dordrecht / 41 aandelen
J.P. Smit /Dordrecht / 93 aandelen
Ir. W.M.C. Visser /Schilde/BelgiŽ/ 34 aandelen(president raad van commissarissen)
Mr. A.W.Visser/ Voorburg / 4 aandelen
Drs. H.A. Visser/Papendrecht/ 31 aandelen
Mevr Jannie Visser v Nugteren/Papendrecht/ ? aandelen
Mevr Tine Visser v/d /Erve(weduwe Bram Visser J.T.z/ Papendrecht / 62 aandelen
Ir. J.T. Visser Bramz/Papendrecht / ? aandelen
Mevr Visser de Jong (weduwe Ties Visser J.T.z) Papendrecht /54 aandelen
Mevr Geertje Bringold-Visser Tiesd/ Basel / ? aandelen
Gerrit Visser Tiesz /Utrecht /? aandelen
Mevr J.E. (Bets) Visser Martd /Papendrecht / 60 aandelen
Visser en Smit Bouw B.V. /Papendrecht / 8 aandelen
Mevr Trijntje de Ruiter (huishoudster v Bets Visser) Papendrecht /4 aandelen
Mevr K.H. van Dijk- v/d Meer /Papendrecht /23 aandelen
Mevr S. Verdoorn- Pikaart (weduwe Adriaan Verdoorn) Papendrecht / 5aandelen

Van Rossum's Motoren /Papendrecht /13 aandelen
Mevr M.A. (Marian) Beekman- van Rossum /De Waal / 2 aandelen
Mevr G.M.A.(Truus) Zanen- van Rossum /Oudewater /1 aandeel
Antonie M. van Rossum / Papendrecht /38 aandelen
Mevr C.M. IJzerman-ten Cate/Zeist / 4 aandelen
Mevr G.P. ten Cate-IJzerman/Mijdrecht / 7 aandelen
L.J. den Hollander / Leerdam /2 aandelen
P. de Jong / Leerdam / 3 aandelen
Mevr A.de Stigter van IJzeren/Leerdam / 9 aandelen
Mevr A.M.P.C. Driessen-Faber /Leerdam / 4 aandelen
S van Diest /Leerdam / 2 aandelen
W. van Overhagen / Schiedam /110 aandelen
Drs C.A. Monster /Voorburg / 5 aandelen
M.J. Monster-van Tissot tot Patot / Voorburg / 2 aandelen
Dr. Ir. Meulenhof /Bennebroek / 2 aandelen
J.P. Kats / Amsterdam / ? aandelen
P. Spaans/Oud Karspel / ? aandelen

Bron vermelding:
Gem archief Ridderkerk nr 2282 waterleiding, streekarchief Woerden watertoren Bodegraven 1907
Gem. archief te Leerdam waterleiding 1900 , gem. archief Culemborg waterleiding 1910 Dhr Groeneveld te Oud Beijerland, streekarchief te Heinenoord, familie Smit te Dordrecht, De Smitten,, genealogie van de familie Smit scheepsbouwers te Alblasserdam/Nieuw Lekkerland uitgave in 1951 door J. Smit Az te Zwijndrecht, Watertorens in Nederland door Henk van Veen, Watertorens in Nederland (1856-1915) door Pauline Houwink, Nederlandse Watertoren Stichting secr Ir. Rienks Parallelweg zuid 38 2914 LG Nieuwekerk a/d Amstel

NB
* (rapport 112) Donderdag 22 April 1943
te 17.15 uur - Doet Teunis de Koning, uitvoerder, oud 39 jaar, woont te Papendrecht, Westeinde 125, namens de N.V. Visser en Smit te Papendrecht, aangifte van vermissing van 50 K.G. lood, bestaande uit twee z.g.n. brooden van het werk bij de Metaalwarenfabriek "Joh. de Witt" sedert Dinsdag 13 April 1931. Wordt onderzocht.
[bron - dagjournalen gemeente politie Dordrecht 1944-1945]

* (rapport 096) Vrijdag 6 April 1945
te 13.45 uur - Doet M. Bruntjes, wonende te Dordrecht Looiersstraat 26, namens de firma Visser en Smit te Papendrecht aanhifte van diefstal van een handwagen vanaf den openbaren weg de Johannes Bosboomstraat te Dordrecht. Onderzoek Opperwachtmeester van Slooten.
[bron - dagjournalen gemeente politie Dordrecht 1944-1945]

(C) Papendrecht augustus 2008 H.W.G. van Blokland-Visser Frans Halsstraat 18 3351VE Papendrecht k.blokland87@upcmail.nl 
(C) Dordrecht EvD augustus 2008 en december 2011 en januari 2012.