OVERZICHT VAN DE JOODSE FAMILIES IN DE DRECHTSTREEK

ALLEMANS / ANDRIESSEN / VAN BERENSTEIN / VAN BERGEN / BOAS / BOERS BRAADBAART / VAN BRAKEL / BREMER / VAN DAM / DAVIDSON / FIRST / FOKS/FRANK / DE GELDER / VAN DE GRAAF / VAN GOGH / GODSLAAR / DEN HARTOG/ VAN HECHTEN / DE HEER / COHEN DE HEER / HEMELRAAD / HEYMANS/ DE JONG / KOSMAN / KOSTER / LEVISSON / LEEVENSON / DE LA MEUSE /MEYER / MONASCH / DE MUG / NOACH / OUDEMANS / PARDO / POLAK / RUBENS / SLUIS / VAN STRAATEN / DE VRIES / WITSTEIN / ZADOKS / ZANGER.

DRECHTSTREEK
Over de Joodse bevolking in de Drechtstreek is niet zoveel bekend. Zij kwamen hier in de streek wonen rond 1760. Het waren voornamelijk vluchtelingen uit West Duitsland. Zij leefden in hun eigen gesloten gemeenschap met hun eigen gebruiken, taal, school en synagoge. In hun sobere manier van leven verschilden zij niet zoveel van de bewoners in de Drechtstreek.
Meestal leefden er maar enkele gezinnen in de dorpen langs de dijken. Van beroep waren zij o.a. Joods slager, veehandelaar, handelaar in textiel. Men trouwde onderling, vaak neven en nichten die voor elkaar waren uitgezocht door een huwlijksbemiddelaar.

In 1811 moesten alle Joden een achternaam krijgen en zich laten inschrijven met een officiële achternaam in de gemeente waar zij woonden.
In 1814 veranderden de Joodse kerk in het kerkgenootschap van de Nederlandse Israëlieten waarin de rechten en plichten van de in Nederland wonende Joden werden vastgesteld.
Nederland werd ingedeeld in hoofd synagogen met daaronder ringsynagogen, bv. Rotterdam was een hoofd synagoge met daaronder als ring synagoge Dordrecht met daaronder de bijkerken in Sliedrecht en Ridderkerk.
Sliedrecht was een bijkerk van de synagoge in Dordrecht. Onder Sliedrecht behoorden de dorpen Hardinxveld, Giessendam, Molenaarsgraaf, Blekensgraaf en Ottoland.
In 1845 was het aantal Joodse bewoners in Sliedrecht zo gegroeid (65 personen) dat er behoefte bestond aan een grotere ruimte om hun kerkdienst te houden. Deze werd gevonden in een bestaand dijkhuis, staande binnendijks huisnr35 vlak bij de grens met Giessendam.
Dit huis werd verbouwd als synagoge. In het onderhuis kwam een woonruimte en een mikwe (ritueel bad). Deze synagoge zou tot 1920 in gebruik blijven.


(AFB 1 - De voormalige dijksynagoge te Sliedrecht in gebruik van 1845 tot 1920; foto uit 1985 voor de dijkverzwaring; het gebouw werd opgeslagen en later weer herplaatst en gerestaureerd  in 2005 heropend)

Rond 1985 kreeg ik een tip dat het ,,Joden Kerksie,, zou worden afgebroken van wegen de dijkverzwaring.
Dit symbool van de Joodse bewoners in de Drechtstreek moest toch gespaard blijven en ik zocht contact met het Joods Historisch Museum. Deze konden niets doen, daarna probeerde ik het op de monumenten lijst van de gemeente Sliedrecht geplaatst te krijgen.
Mijn eenmansactie bij het Gemeentebestuur van Sliedrecht en de Oudheidkundige Vereniging Sliedrecht mochten niet baten, men had er geen enkele belangstelling voor om de oude synagoge te behouden.
Door het steeds weer onder de aandacht te brengen in publicaties werd het door een grotere groep mensen opgepikt en onder leiding van Ruth de Jong uit Gorinchem werd de synagoge tijdelijk opgeslagen en later weer opgebouwd.
Sedert 2005 staat deze synagoge er weer mooi gerestaureerd bij als ontmoetings plaats langs de dijk van Sliedrecht.
(Ook ter herinnering aan de Joodse bewoners die hier in de regio hebben gewoond.)

(AFB 2 - Joodse bewoners op de dijk te Sliedrecht op sabbath op weg naar de synagoge te Sliedrecht; foto ca 1910)

In 1845 woonden er Joodse bewoners in Sliedrecht 65, in Gorinchem 150, in Werkendam 22, in Giesse-Nieuwkerk 16, in Alblasserdam 18, in Papendrecht 15, in Dordrecht 327.
In 1935 pakten zich donkere wolken samen boven Europa, eerst in de crisistijd en de beginnende vervolging van de Joodse bewoners in Duitsland.
In Nederland heeft men daar nog weinig weet van tot 1940, als het noodlot voor de Nederlandse Joden toeslaat met de inval van de Duitse bezetters in Nederland. Met de Duitsers komt de Joden vervolging. Weer herhaalt zich de tragedie die het Joodse volk al zo vaak heeft moeten ondergaan. Het blijft niet bij vervolging alleen, nu werden zij massaal uitgeroeid. Het onvoorstelbare aantal van 100.000 Hollandse Joden werden vermoord. Slechts een kleine groep bleef gespaard door onder te duiken of door de vernietigingskampen te overleven.
In januari 1941 werd bij wet door de Duitse bezetter ingesteld dat alle Joden vol, half of kwart zich moesten melden voor 3 juni 1941 om een stempel J in het persoonsbewijs te laten zetten.
De Nederlandse burgemeesters en ambtenaren, plichtsgetrouw en overijverig en vaak ook nog zwaar gelovig, voerden de controle op de Joodse medebewoners stipt uit om alle gegevens te verstrekken en zelfs op te sporen.
Tot mijn grote schaamte moest ik in de loop der jaren constateren dat na de vele verhalen die ik heb aangehoord en heb gelezen veel van onze Joodse medebewoners zijn verraden voor geld en eigen gewin en door het speuren van overijverige ambtenaren en politieagenten die de Joodse bewoners melden bij de Duitsers.
In Sliedrecht werden alle 20 Joodse bewoners opgepakt en die ondergedoken zaten verraden. Slechts een keerde na de oorlog terug.


(AFB 3 - Inlichtingen op 30-4-1941 door gemeente Krimpen a/d Lek verstrekt over de joodse achtergrond van Antje de Gelder aan de gemeente Nieuw Lekkerland (i.v.m. wet door de Duitse bezette ingesteld in januari 1941 van aanmeldingsplicht voor Joden - voor 3 juni 1941 moesten alle Joden, vol, half of kwart een stempel J in het parsoonsbweijs hebben). Zij was geboren in 1831 te Krimpen a/d Lek en half joods, dochter van Juda de Gelder (joods) en Adriana Drovers (niet joods), getrouwd met watermolenaar Jan de Jong in Nieuw Lekkerland)

JOODSE VOOROUDERS
In Nieuw Lekkerland kwam ik een bericht tegen van 30 april 1941 van het gemeentebestuur van Krimpen a/d Lek met inlichtingen over Joodse voorouders van de familie de Jong uit Nieuw Lekkerland.
De navraag bleek te zijn gedaan door een overijverige en streng christelijke ambtenaar Ouweneel uit de gemeente Nieuw Lekkerland.
Het betrof hier de half Joodse ANTJE DE GELDER (Ned. Herv. gedoopt), geboren in 1832 te Krimpen a/d Lek en overleden in 1900 te Nieuw Lekkerland, dochter van de Joodse Juda de Gelder en de niet Joodse Adriana Drapers.


(AFB 4 - Antje de Gelder (1831-1914) half joodse vrouw van de watermolenaar Jan de Jong in Nieuw Lekkerland, geb. Krimpen a/d Lek 8-1-1832, dochter van Juda van Gelder en Adriana Drovers)

Zij werd bij haar trouwen in 1861 als kraamster van inlandse goederen ingeschreven en zal zo op haar rondtrekken als kraamster wel haar toekomstige man hebben ontmoet de watermolenaar Jan de Jong uit Nieuw Lekkerland. Het echtpaar kreeg 8 kinderen.
Slechts een kind van dit echtpaar leefde nog in 1941 deze was in de tachtig en werd bestempeld als kwart Jodin en kreeg een stempel J in het persoonsbewijs en was hierdoor zo aangedaan dat deze 6 weken later is overleden.
(gegevens komen van een direct familielid)

DORDRECHT
In Dordrecht wordt in 1670 de eerste Jood, eene Salomon Levie uit Polen als poorter in Dordrecht toegelaten. Later komen we dezelfde Salomon Levie tegen samen met zijn twee zoons Levie en Meyer Salomons als zij in 1696 worden toegelaten tot het Groot Koopmans Gilde te Dordrecht.
De Joden die tot 1722 als poorter werden toegelaten kwamen vooral uit Rotterdam en Amsterdam, en waren van Duitse komaf.
In 1737 kreeg Dordrecht een eigen Joodse begraafplaats.


(AFB  5 - In 1696 werden de eerste drie joodse bewoners uit Dordrecht toegelaten tot het Groot Koopmans Gilde te Dordrecht; de koopman Salomom Levie (uit Polen naar Dordrecht gekomen) en zijn 2 zoons Levie en Meyer. Stadsarchief Dordrecht, archief 16, inv. 173)

De eerste synagoge wordt in 1739 in gebruik genomen in het voormalig Marienborn klooster te Dordrecht (de Marienbornstraat geeft nog de plaats aan). Deze stond vlak bij het Muntgebouw en de Nieuw Kerk en wordt de Joodse Kerk genoemd op de kaart uit 1742 van Dordrecht.
In 1812 heeft Dordrecht 18.119 inwoners en een Joodse gemeente met 120 leden. In 1826 zijn er 239 Joden binnen Dordrecht. Deze wonen vooral in de wijk rond de Riedijk en de Gravenstraat en rond de Nieuwkerk.
Op 27-9-1854 wordt de 1e steen gelegd voor de nieuwe synagoge aan de Varkensmarkt 193 te Dordrecht.


(AFB  6 - eerste Synagoge in Dordrecht van 1739 tot 1856 in het voormalig klooster Marienborn (stond aan de Marienbornstraat); tekening in kleur door Jacob Hoolaert (Dordracum Illustraum (DI) 1111))

In 1900 heeft Dordrecht 38.804 inwoners waarvan 399 Joodse leden.
In de oorlog 1940-45 worden er 290 joden uit Dordrecht weggevoerd naar Duitsland, waarvan er maar enkele terugkeren. De anderen hadden vaak onder zware omstandigheden ondergedoken gezeten, want verraad lag altijd op de loer in die tijd.
In 1946 wordt er weer een bestuur gevormd. Maar het ledental loopt terug, men kan de kosten van de synagoge niet meer opbrengen. Deze wordt in 1947 verkocht en gesloopt in 1965.


(AFB  7 - tweede Synagoge in Dordrecht in gebruik 1856 tot 1940 en van 1945 tot 1947. In 1854 werd deze voormalige vleeshal verbouwd tot synagoge aan de Varkensmarkt. In 1856 ingewijd (in 1940 had Dordrecht 300 joodse leden), deze werd in 1947 verkocht.)

Twee Dordtenaren Izaak Zadoks en Izaäk Dasberg zaten in het bestuur van de Joodse gemeente.
In 1987 wordt de Joodse gemeente na een periode van 260 jaar opgeheven.

Toevoegingen:

- 1941
* briefnummer 1621
  D.F.C. i.z. in dienst houden van Joodsche trainer A. Weisz;
BRON: Erfgoedcentrum DiEP 213-51

- 1942
* briefnummer 1505
  order tot geleide van fam. De Jong naar Zentralstelle für Judische Auswanderung te Amsterdam;
* briefnummer 1560
  order tot geleide R.H. Leviticus-van Dam naar Zentralstelle für Judische Auswanderung te Amsterdam;
* briefnummer 1529
  v.d. firma Lippmann, Rosenthal en Co betr. de levensverzekeringpolis van den Jood S.A. Kleinkramer;
BRON: Erfgoedcentrum DiEP 213-52

(C) Papendrecht 2008 H.W.G. van Blokland-Visser / Dordrecht EvD november 2011.