DEEL 3
DE OUDSTE SCHEEPSWERF TE PAPENDRECHT 250 JAAR AAN HET OUDE VEER/WESTEIND 1685-1918
(FAMILIE DE JONGH/POT /VAN DER ESCH )
LOKATIE: Sektie A697 De Scheepswerf / Sektie A 769 Het Woonhuis (t/o de werf) Kadasterkaart uit 1832

(afb. 1 - Kadasterkaart uit 1832 van het Oude Veer en het Westeind te Papendrecht. Lokatie van de scheepswerf van de familie DE JONG/POT/VAN DER ESCH. Linksonder op de kaart nu Westeind 17/19.)	(Afb. 2 - De scheepswerf van de familie DE JONG/POT/VAN DER ESCH vanaf 1685 gelegen aan de Gantel in het Westeind te Papendrecht. Nu Westeind nr 17/19.)

Dit is een overzicht van gegevens die ik in de loop der jaren bij elkaar heb verzameld uit diverse archieven, burgerlijke standen enz.
(zonder intensief onderzoek in o.a. notariele archieven )
Aangevuld met waardevolle informatie van Dhr. J.M.van der Esch te Papendrecht.
Het is een opzet om voor een ieder die belangstelling heeft voor de scheepsbouw in Papendrecht dit zelf kan aanvullen.

Historica/schrijfster H.W.G. van Blokland-Visser Papendrecht maart 2011
Email: hwg.blokland-visser@ziggo.nl

EIGENAREN VAN DE SCHEEPSWERF:
1. JAN DE JONGH (POT/DE CAT) BASTIAANZ (1685-1719)
2. BASTIAAN DE JONGH JANZ (1719-1755)
3. JAN DE JONGH BASTIAANZ (1755-1777)
4. WILLEM VAN DER ESCH GERRITZ (1777-1831)
5. BASTIAAN VAN DER ESCH WILLEMZ (1835-1864)
6. WILLEM VAN DER ESCH BASTIAANZ 1864-1900)
7. BASTIAAN VAN DER ESCH HENDRIKZ (1900-1908)
8. .ADRIANUS JACOBUS VERWEY, JAN CORNELISZ (1908-1918)

SCHEEPSWERF VAN JAN DE JONGH/POT CAT BASTIAANZ TE PAPENDRECHT 1685-1719
Eerst bekende scheepsbouwer (in de 17e eeuw mr. Schuytenmaker genoemd) te Papendrecht en in 1685 eigenaar van de scheepswerf aan het Oude Veer/Westeind te Papendrecht. Gelegen aan de Gantel en direkt naast het Veerhoofd van het Veer naar Dordrecht in het centrum van het dorp, tegenover de Veerweg en Veerwegsvliet naar Oud Alblas.
Het is niet bekend of de scheepswerf al bestond of nieuw is opgericht.
Geb: ca 1652 te Papendrecht, overl: 2-2-1719 te Papendrecht, z.v. Bastiaan de Oude Janz alias de Cat /van Rijn en Neeltje Willems.
Hij trouwt in ca.1680 met zijn nicht GRIETJE JOOSTEN DE JONGH.
Geb: ca.1655 te Papendrecht, overl: 9-12-1730 te Papendrecht, d.v. Joost de Jongh Janz (alias de Cat) en Marigje Jans Teer.
Het echtpaar woonde tegen over de scheepswerf in het Westeind.
In 1685 is Jan de Jongh Pot Bastiaanz gerechtsbode van de Alblasserwaard en op 11-11-1689 werd hij beleend met grond van de Grafelijkeheid van Holland te Alblasserdam
In 1702 werd hij benoemd tot Sluismeester van de Nederwaard te Kinderdijk. Hij werd later opgevolgd door zijn zoon Joost Pot Janz scheepsbouwer te Kinderdijk.
Kinderen te Papendrecht:
25-8-1686 JAN (de JONGH/POT alias SCHOUTEN) scheepmaker te Papendrecht, tr. Arientje Ouwerkerck.
30-1-1689 BASTIAAN (de JONGH/POT ) scheepmaker te Papendrecht, tr. Maayke Plomp Cornelisd.
 .  - .-1692 JOOST (POT) scheepmaker te Kinderdijk. In 1752 grondlegger van de scheepswerven van familie POT), tr 1723 Maria Starrenborgh (vader noemt zich bij de doop JAN POT)

SCHEEPSWERF VAN BASTIAAN DE JONGH JANZ TE PAPENDRECHT 1719-1755
(Scheepsbouwer) van 1719 tot ca.1755 is hij mede eigenaar v/d scheepswerf aan het Oude
Veer/Westeind te Papendrecht samen met zijn broer Jan.
Ged: 30-1-1689 te Papendrecht, overl: na 1755 te Papendrecht, z.v. Jan de Jongh ( Pot /de Cat) Bastiaanz (scheepsbouwer te Papendrecht) en Grietje de Jongh Joostd.
Hij trouwt in 1710 te Papendrecht met MAAIKE PLOMP.
Ged: 30-11-1687 te Papendrecht, d.v. Cornelis Plomp (Boer uit het Westeind te Papendrecht).
Kinderen te Papendrecht o.a.
1710 HEILTJE tr. met Gerrit v/d Esch Cz (Visser uit het Westeind te Papendrecht)
1715 JAN (scheepsbouwer te Papendrecht) ongehuwd.

(afb. 3 - Een Lijst van huizen en schuren/schuurtjes in het klad uit 1730 van het Oude Veer en het Westeind te Papendrecht. Op nrs. 138 en 139 staat Bastiaen de Jongh met een huisje buijtendijks (schaepswerf))

(afb. 4 - Een ljst van huizen en schuren/schuurtjes uit 1733 van het Oude Veer en het Westeind te Papendrecht. Op nr. 132 Bastiaan de Jongh een huijs en keet (buijtendijkse scheepswerf). Het woonhuis van Bastiaan de Jongh Janz stond binnendijks recht tegenover zijn scheepswerf.  Andere nummers: nr. 128 Willem Pietersz (Vogel) en Gerrit van Dael. Een huis/schuur en keetjen (scheepswerf aan het Oude Veer); nr. 129 Joost Boerkens een huijs; nr. 130 Bajer Verhagen dito (een huijs); nr. 131 de weduwe Cornelis Manshert een bouhuijs en schuur; nr. 133 Denijs de Rooij een huijs; nr. 134 de weduwe Jan Bastiaense en Bastiaantje Besemer een bouhuijs en schuur;)

Op een lijst uit 1733 van huizen in Papendrecht staat de scheepswerf aangegeven aan het Oude Veer/Westeind nr.132 van Basiaan de Jongh Janz een HUIS binnendijks en een WERF met KEET buitendijks en WATER (deel v/d Gantel).
Op de lijst uit 1755 van grondbelasting te Papendrecht worden de drie broers Jan, Bastiaan en Joost de Jongh/ Pot met verschillende namen genoemd:
Nr 132 BASTIAAN JANS DE JONGH bezit een huis en grond.
Nr 132 JOOST JANS POT bezit grond en betaald f 14,-
Nr 133 JAN JANS POT alias JAN SCHOUTEN bezit een huis en grond.

SCHEEPSWERF VAN JAN DE JONGH BASTIAANZ TE PAPENDRECHT 1755-1777
(Scheepsbouwer) van ca.1755 tot 1777 is hij eigenaar v/d scheepswerf aan het Oude Veer/Westeind te Papendrecht.
Ged: 22-12-1715 te Papendrecht, overl: na 1777 te Papendrecht, z.v. Bastiaan de Jongh Janz (scheepsbouwer te Papendrecht) en Maayke Plomp.
Hij was ongehuwd. Hij nam de scheepswerf over van zijn vader.
Zijn neef Willem v/d Esch Gerritz ( zoon van zijn zuster Heiltje de Jongh Bastiaans en Gerrit v/d Esch) kwam als leerling scheepmaker bij hem in dienst.
In 1777 verkoopt hij de scheepswerf aan zijn neef Willem v/d Esch Gerritz.

TRANSPORTAKTE VAN DE VERKOOP V/D SCHEEPSWERF VAN JAN DE JONGH BASTIAANZ AAN WILLEM V/D ESCH GERRITZ IN 1777 TE PAPENDRECHT
(Archief 557/nr 9/fol 79 Stadsarchief Dordrecht)

(afb. 5 /6 - Transportakte van de verkoop v.d. scheepswerf en huijs van Jan de Jongh Bastiaanz aan Willem v.d. Esch Gerritz, Westeind te Papendrecht in 1777 op 18 Maart (Archief 557/nr 9/fol 79 Stadsarchief Dordrecht))

Op 18-3-1777 passeert het transport van een HUIS en SCHEEPSTIMMERWERF door JAN DE JONGH en WILLEM VAN DER ESCH.

Wij PIETER BESEMER Schout, PIETER VAN DER VEER en ADRIAAN BRESSERS Schepenen der Vrije Heerlijkheid Papendrecht en de Matena, dat voor ons gecompareerd is Jan de Jong, dewelke verklaarde te cederen en transporteren en in volle vrije eigendom over te dragen aan en ten behoeve van Willem van der Es.

Een HUYS en ERVE en een SCHEEPSTIMMERWERF met de SCHUUR daarop staande met (VYLEN, SCHEEPROLLEN, TREKZAGEN en PEKPOT enz) en gelegen even beneden HET VEER van PAPENDRECHT
1e HET HUYS en ERVE, oost naast TEUNIS WAPPEROM en west naast HENDRIK BOUMAN.
2e De SCHEEPSTIMMERWERF belent (naast) oost van ARY AERTSZ OTTO en de dat met alle sodanig serviteyten en geregtigheden soo van muuren, gooten, ligten, waterlopen, paden en overpaden, als anders als het voornoemde eenigsints hebbende de ouwe brieven en bescheyden daar van sijnde, die den cooper voor soo veel in wesen voorhande sijnde zullen worden overgeleverd.

Voor al het welk voorzeide verkogte den verkooper bedongen heeft en den cooper bij deze belooft en aanneemt aan de vercooper te zullen betalen een somme van
VEERTIEN HONDERT GULDENS vrij geld soo dat alle oncosten soo 40 penning 10e van 's heren nacoop en verdere regtelijke costen daar annex syn voor den cooper welke somme van f 1.400,- den cooper zal vermogen af te leggen.
Een hondert guldens jaarlijks wel inmiddels daar van te betalen interest a 3 gulden van de
f 100,- in volle voldoeningen deses zich daarvoor verbint den cooper speciallijk het getransporteerde sijn persoon en goederen hebbend of verkrijgende tot meerdere securiteyt van de gemelde som en de interest .
Soo verklaarde GERRIT VAN DER ES(ESCH) vader van de getranporteerde (WILLEM V/D ESCH) hemzelf te stellen als BORG (bankgarantie) in geval dat voornoemde WILLEM V/D ESCH in gebreken mogte blijven aan 't voorseyde te voldoen.
Aldus gedaan en gepasseert ten overstaan van ons Schout en Schepenen in hoofde dezes genoemt.
Datum Papendregt den 18 maart 1777.
Ondertekend door:
JAN DE JONGH (Verkoper)
WILLEM VAN DER ESCH (Koper)
PIETER BESEMER (Schout van Papendrecht)
PIETER VAN DER VEER (Schepen van Papendrecht)
en
ADRIAAN BRESSERS (Schepen van Papendrecht)

SCHEEPSWERF VAN WILLEM VAN DER ESCH GERRITZ TE PAPENDRECHT 1777-1831
(Scheepsbouwer) van 1777 tot 1831 is hij eigenaar van de Scheepswerf gelegen naast het Veerhoofd aan het Oude Veer/Westeind te Papendrecht.
Ged: 21-8- 1746 te Papendrecht, overl: 8-1-1831 te Papendrecht, z.v.Gerrit van der Esch Cornelisz (Visser in het Westeind te Papendrecht) en Heiltje Bastiaans de Jongh.
Hij trouwt op 30-4- 1780 te Papendrecht met LEENTJE VAN DER ESCH.
Ged: 17-12-1752 te Papendrecht, overl: 6-12-1835 te Papendrecht, d.v. Cornelis van der Esch en Pieternella Bressers.
Kinderen te Papendrecht:
1780 GERRIT (overl voor 1812)
1782 PIETERNELLA (overl: 31-5-1847 te Papendrecht) ongehuwd.
1785 CORNELIS (scheepsbouwer te Papendrecht) tr.1e Cornelia v Asperen, tr. 2e (1829) Kundertje van Rij
1787 HEILTJE (overl: 26-8-1850) tr. in 1824 met Philippus Veth. (Griendbaas in het Westeind te Papendrecht)
1790 JAN (scheepsbouwer te Papendrecht) (overl: 27-10- 1837 te Papendrecht) ongehuwd
1793 BASTIAAN (scheepsbouwer te Papendrecht) tr.1830 Pdr Marretje de Quant
1795 MAAIKE overl: 14-11-1872 tr. met Jasper Kriens.

Op 18 maart 1777 (archief 557 /nr 9 fol 79 SAD) koopt WILLEM V/D ESCH GERRITZ als eerste scheepmaker in de familie de scheepswerf en woonhuis voor f 1.400,- gelegen aan de Gantel aan het /Oude Veer/Westeind te Papendrecht van  zijn oom JAN DE JONGH BASTIAANZ, broer van zijn moeder HEILTJE DE JONGH BASTIAANS.
Zijn 3 zoons Cornelis, Jan en Bastiaan worden ook scheepsmakers en werken bij hun vader op de werf.
De werf die Willem v/d Esh in 1777 kocht van zijn oom Jan de Jongh Bastiaans is de oudst bekende scheepstimmerwerf in Papendrecht. Al in 1685 was zijn overgrootvader Jan Bastiaans Pot/de Jongh scheepsbouwer aan het Oude Veer.
Willem v/d Esch zal wel al jong bij zijn oom Jan de Jongh (een broer van zijn moeder Heiltje de Jongh) op de Scheepswerf in de leer zijn gegaan. Zijn ouders woonde in het Westeind en zijn vader Gerrit v/d Esch was Visser van beroep.
Oom Jan de Jongh was ongetrouwd en er was verder geen direkte opvolging voor de Scheepswerf. Willem v/d Esch kocht de scheepswerf en woonhuis in het Westeind in 1777 voor f 1.400,-. Zijn vader Gerrit van der Esch stelt zich als borg voor zijn zoon.

De Scheepswerf lag aan de Gantel naast het Veerhoofd, de aanlegplaats van de Veerpont naar Dordrecht aan het Oude Veer/Westeind in het centrum van het dorp. Er werden uitsluitend houten schepen gebouwd.
De werf zou tot 1918 in de familie v/d Esch blijven.
In 1832 staat de scheepswerf op de kadasterkaart sektie A 769 een scheepmakerij van Willem v/d Esch en woonhuis A 697.
Willem overlijdt in 1831 en zijn weduwe Leentje v/d Esch overlijdt in 1835. De scheepwerf
komt in bezit van de Gebr. v/d Esch.

SCHEEPSWERF VAN BASTIAAN VAN DER ESCH WILLEMZ TE PAPENDRECHT 1831-1864
(Scheepsbouwer) van 1831 tot 1864 is hij mede eigenaar van de scheepswerf aan het Oude Veer/Westeind te Papendrecht samen met zijn broer Cornelis.
Ged: 3-3-1793 te Papendrecht, overl: 16-10-1869 te Papendrecht, z.v. Willem v/d Esch Gz en Leentje v/d Esch.
Hij trouwt in 1830 te Papendrecht met MARRETJE DE QUANT.
In 1864 gaat de scheepswerf over naar zijn zoon Willem v/d Esch Bastiaanz.

SCHEEPSWERF VAN WILLEM V/D ESCH BASTIAANZ TE PAPENDRECHT 1864-1900

(afb. 7 - Een deel van de Kadasterkaart uit 1832 van het Oude veer en het Westeind te Papendrecht. De scheepmakerij van Willem v.d Esch Gz staat op sektie A769.)	(afb. 8 - De Scheepswerf van Willem v/d Esch Bastiaanz in ca 1900 gelegen aan de Gantel in het Westeind te Papendrecht (nu nrs. 17-19) 3 schepen liggen op de helling, 2 schepen liggen in de Gantel.)

(Scheepsbouwer) van 1864 tot 1917 is hij samen met zijn vrouw eigenaar van de scheepswerf aan het Oude Veer/Westeind te Papendrecht.
Geb: 19-4-1832 te Papendrecht, overl: 12-8-1908 te Papendrecht, z.v. Bastiaan v/d Esch Willemz en Marretje de Quant.
Hij trouwt op 19-5-1866 te Papendrecht met NEELTJE DANIELS.
Geb: 1835 te Lienden, overl: 26-1-1917 te Papendrecht, d.v. Jacobus Daniels en Dirkje v/d Linden.
(Het echtpaar had geen kinderen)
In 1864 staat de werf op zijn naam Westeind/ Oude Veer nr. A 179.
Hij breidt zijn werf uit met 2 hellingen en neemt de scheepstimmerman BASTIAAN V/D ESCH HENDRIKZ (1835) geen direkte familie uit Papendrecht in dienst als Baas op zijn werf.
Er werden uitsluitend houten schepen gebouwd, zoals tjalken en hektjalken. Uit de hele regio lieten de schippers op deze scheepswerf hun schepen bouwen.
Op een loods op het terrein van de scheepswerf stond het volgende:
HIER MAAKT MEN SCHIP EN BOOT
EN MASTEN KLEIN EN GROOT
TOT ELKS GERIEF,WANT ZIET
OP ZEE MAAKT MEN ZE NIET

In 1889 heeft de scheepswerf 20 man in dienst. Bij arbeidsinspectie op werknemers van 12 tot 16 jaar is daarvan 1 jongen onder de 16 jaar.
In 1890 is Willem van der Esch Bz Gemeente raadslid en scheepsbouwmeester en woont Oude Veer/Westeind A 179 en hij betaald f 50,- belasting.

BEDRIJFSONGEVAL OP DE WERF V/D ESCH
Ook op deze werf kwam wel eens een bedrijfsongeval voor. Gezien de akte van arbeids inspektie nr 1035 ingekomen in de gemeente Papendrecht op 17-7-1894 uit Breda, het gaat over een ongeluk van C. VAN DER LINDEN, pekjongen op de scheepmakerij van W van der Esch op 15-6-1894 de burgemeester wordt gevraagd te berichten :
1e Den tegenwoordige toestand van de persoon.
2e Zo deze hersteld is.
3e Gevolgen van het aan die persoon overkomen ongeluk.
4e Of er ondersteuning is genoten van de werkgever, ziekenfonds verzekering en voor wiens rekening er geneeskundige hulp is verstrekt.
5e Zijn dag of weekloon .
Jammer dat er geen verslag bij zit wat voor ongeval er is gebeurd en wat de gevolgen waren.

Rond 1900 liep de bouw van houten schepen terug door de opkomst van de bouw van ijzeren schepen, maar er bleef altijd werk en onderhoud aan bestaande schepen op de scheepswerf v/d Esch.
De schepen kwamen met hoog water de haven of de Gantel in varen, die vanaf de rivier de Merwede naar de dijk liep.
Daar werden de schepen met een katrol en met mankracht de helling opgetrokken. Daarbij liep de hele buurt aan het zware touw. De gangetjes tussen de huizen aan de overzijde van de werf werden gebruikt om met het touw door te kunnen lopen.

AANBESTEDING VOOR DE BOUW VAN ROEIBOTEN EN ZEILBOTEN WERF V/D ESCH
Op 4-10-1899 is er een aanbesteding voor het leveren van roeiboten en zeilboten voor Rijkswaterstaat. Ingeschreven wordt door Willem van der Esch voor een bedrag van f 965,- Als borgen wordt gesteld zijn buurt genoten Matthijs van Rossum (motorenfabriek) en Marinus van Walbeek (graanhandelaar).

In 1900 gaat het beheer over de werf over naar Bastiaan v/d Esch Hendrikz en na het overlijden van Willem v/d Esch in 1908 blijft de scheepswerf in bezit van zijn weduwe NEELTJE DANIELS.

SCHEEPSWERF VAN BASTIAAN V/D ESCH HENDRIKZ 1900-1909


(afb. 9 - De scheepswerf van Bastiaan v/d Esch Hendrikz in ca. 1900 gelegen aan de Gantel in het Westeind te Papendrecht, 2 schepen liggen op de helling o.a. een ijzeren sleepboot in aanbouw.)

(Scheepsbouwer) van 1900 tot 1909 huurt hij de scheepswerf van zijn baas Willem v/d Esch Bz (geen direkte familie).
Geb: 22-8-1835 te Papendrecht, overl: 25-7-1909 te Papendrecht, z.v. Hendrik v/d Esch Cornelisz en Adriana v Os Teunisd.
Hij trouwt op 30-5-1868 te Papendrecht met CORNELIA DROGENDIJK.
Geb: te Papendrecht d.v. Cornelis Drogendijk en Pietertje v/d Linden.
In 1890 staat hij op de lijst van belastingen te Papendrecht en is hij scheepmaker en betaalt f 50,- belasting.
Hij leert het vak van scheepstimmerman op de scheepswerf van Bastiaan en Cornelis v/d Esch Willemz (geen direkte familie) aan het Oude Veer /Westeind te Papendrecht.
Tussen 1858 en 1860 gaat hij naar de Industrieschool te Dordrecht (Stadsarchief Dordrecht arch. Nr. 178) om 's avonds na werktijd van 6 tot 9 uur theoretische kennis op te doen in rekenen, meetkunde, werktuigkunde en handtekenen.
Als in 1864 de werf over gaat naar Willem v/d Esch Bastiaanz blijft hij op de scheepswerf werken.
De werf breidt zich uit naar 3 hellingen en in 1890 zijn er 20 man in dienst.
Hij neemt in 1900 het beheer over van de scheepswerf voor Willem v/d Esch Bz en wordt de scheepswerf van "BAAS V/D ESCH" genoemd. Geen van zijn 3 zoons Hendrik, Cornelis en Pieter Arie volgen hun vader op in de scheepsbouw, maar kiezen voor een ander beroep.
Na zijn overlijden in 1909 blijft de scheepswerf in bezit van de Weduwe van Willem v/d Esch, NEELTJE DANIELS die de scheepswerf in 1910 verhuurt aan haar neef Adrianus Jacobus Verwey Jan Cornelisz.

SCHEEPSWERF VAN ADRIANUS JACOBUS VERWEY TE PAPENDRECHT 1909-1917
(Scheepsbouwer) van 1909 tot 1918 huurt hij de scheepswerf aan het Oude Veer/Westeind te Papendrecht van zijn tante NEELTJE DANIELS, de weduwe van Willem v/d Esch Bz.
Geb: 1861 te Lienden, overl: na 1940 te Papendrecht.
Hij trouwt op 1-4-1882 te Papendrecht met MAAIKE Van WIJNGAARDEN.
Geb: 1863 te Papendrecht, overl: 11-8-1940 te Papendrecht, d.v. Willem v Wijngaarden en Marigje v/d Steegt.
Hij is hij scheepsbouwer en woont hij met zijn gezin in de Veerstoep -west C 59.
Hij legde zich toe op de bouw van ijzeren schepen. Na het overlijden in 1917 van zijn tante NEELTJE DANIELS weduwe van Willem v/d Esch Bz wordt de scheepswerf verkocht aan de aannemer Adrianus Visser Meesz die de werf gebruikt voor zijn bedrijf. (nu drukkerij Koppelaar Westeind nr 17-19) De scheepwerf was toen 140 jaar in bezit geweest van de familie VAN DER ESCH.

ENKELE SCHEPEN GEBOUWD OP DE WERF V/D ESCH OUDE VEER/WESTEIND TE PAPENDRECHT na 1900
In 1900 "ROEIBOTEN/ZEILBOTEN"voor f 965,- gebouwd voor Rijkswaterstaat.
In 1900 "BOEIER" Gouvernementsvaartuig (50 ton) te water op 31 maart 1900. bestemd voor de inspectie van het loodswezen in het 2e district.

Na 1900 werd er onderhoud gedaan aan de volgende schepen:

"OP HOOP VAN ZEGEN" Tjalk, schipper/eigenaar Klaas Dekker te Papendrecht.
"DE VROUWE CATALIENA" Hektjalk, schipper /eigenaar L. Kanters te Sliedrecht.
"MARRIGJE" Hektjalk, schipper/eigenaar Leendert Adrianus Borsje te Papendrecht.
"DE VROUW MARIA" Koftjalk (149 ton), gebouwd in 1875 voor schipper/eigenaar Leendert Borsje te Papendrecht.
"DE DRIE GEBROEDERS" Hektjalk, schipper /eigenaar T.Vermeulen.
"ELKE MORGEN NIEUWE ZORGEN" Tjalk, schipper/eigenaar C. Dekker.
(lijst met gegevens van J.M. v/d Esch te Papendrecht)

(c) Papendrecht H.W.G. van Blokland mei en september 2011.