DEEL 1: PAPENDRECHT EN 300 JAAR FAMILIE VISSER: BOEREN, BURGERS EN AANNEMERS door H.W.G. van Blokland-Visser
Vervolg op:  - (KW 1998-1): Overzicht van de familie Visser, vanaf jan Paulusz Visser uit Sliedrecht (in 1672 gehuwd met Neeltje Meese Baan) t/m Mees Pieters Visser (1770-1829), gehuwd met Elisabeth Vermeulen, en hun kinderen, van wie Gerrit de stamvader wordt van de aannemersfamilie Visser te Papendrecht) - (KW 1998-2): De aannemerstak Visser, vanaf 1868. Gerrit Visser (1812-1885), gehuwd net Pieternella Vink. Kinderen: Cornelia en Elisabeth en de broers Mees, Adriaan, Pleun, Martinus en Jan - (KW 1998-3): De Gebroeders Visser (1868-1890): Mees, Adriaan en Jan, en de gezinnen van Mees en Jan. [NB. KW = kwartaalblad, Hist. Ver. West-Alblasserwaard] In de huidige aflevring (KW 1998-4) volgt een levensbeschrijving van de broers Adriaan en Pleun met hun kinderen. Verder hoe het Gerrit Klootwijk, uitvoerder bij de Gebr. Visser, verging, alsmede een kijkje in de periode waarin zijn leefden. Over Martinus, die de oprichter werd van Visser en Smit Aannemingsmij, komt een aparte aflevering, en ook over de derde generatie Vissers.
ADRIAAN VISSER GERRITZN (1839-1913), metselaar/aannemer te Papendrecht. Adriaan werd geboren en groeide op in het Oosteind. Hij werkte jaren samen met zijn vader Gerrit en zijn oudste broer Mees als metselaar. Na onenigheid met zijn vader woonde hij net als Mees enkele jaren in Sliedrecht en trouwde daar in 1867 met Sijgje Zegelaar, die kort na de geboorte van hun enige kind, Mees, overleed. Ook zijn zoontje overleed, 5 maanden oud. In 1871 woonde Adriaan weer in zijn geliefde Oosteind en belegde zijn geld in huizen, grond en water. Op zijn vijftigste jaar hertrouwde hij met de weduwe Steintje Baldé, eveneens 50 jaar oud, die in de familie berucht was om haar zuinigheid. Adriaan nam soms een werk aan namens de Gebr. Visser, o.a. de oostelijke en westelijke school in Papendrecht, maar hij ging meer op pad voor werk, o.a. voor funderingen van gashouders in Dordrecht en Zutphen. Na het overlijden van vader Gerrit in 1885 en de erfdeling in 1886 ging Adriaan samenwerken met Gerrit Klootwijk, die tot die tijd uitvoerder was bij de Gebr. Visser. Samen namen zij niet alleen werken aan, maar beschikten ook over twee heistellingen op stoom; in 1890 hadden zij vijf man in dienst. Tevens schafte Adriaan een eigen sleepboot aan, waarop zijn neef Cornelis van der Tak (1861), zoon van zijn zuster Cornelia, kapitein was. Na 1895 ging Adriaan rentenieren en zette Gerrit Klootwijk als zelfstandig aannemer hun bedrijf voort, eveneens in het Oosteind. Adriaan bleef betrokken bij het werken van zijn broers en dat van Gerrit Klootwijk en stond vele malen borg voor werk van hen. (Detail uit brief burgemeester Papendrecht van 16 december 1891 aan de Staatsspoorwegen over werkzaamheden aan de spoorbruggen bij Dordrecht.) In 1920 werd de nalatenschap van Adriaan door notaris Bos te Papendrecht verdeeld; getuige was Gerrit Klootwijk. Er leefden toen nog twee broers van Adriaan: Pleun en Martinus en vele neven en nichten, dertig personen in totaal. In Papendrecht en Sliedrecht had Adriaan twaalf huizen, grond en water. Ook waren er bezittingen in Dordrecht; er viel f 30.000 te verdelen. Voor die tijd toch een aardig bedrag en de familie zal wel blij geweest zijn met zo'n suiker-oom. AANNEMERSBEDRIJF GERRIT KLOOTWIJK Als uitvoerder bij de Gebr. Visser kwam timmerman Gerrit Klootwijk in Papendrecht wonen. Hij was geboren in 1850 te Goidsschalkoord, als zoon van Jan Klootwijk en Willemijntje Vollaart, overleden in 1937 te Papendrecht. Gerrit trouwde in 1875 met Arietje van den Adel (1855-1897), dochter van Arie van den Adel en Johanna de Heer. Waarschijnlijk is hij bij de Gebr. Visser tijdens een werk in de Hoekse Waard in dienst gekomen, evenals zijn broer Mozes Klootwijk (metselaar), die ook in Papendrecht ging wonen. Het gezin Klootwijk woonde aan het Oosteind, maar Gerrit nam zijn vrouw ook wel mee naar het werk als uitvoerder. Tijdens de bouw van een stoomgemaal in Mastenbroek werd zijn dochter Willemina geboren, in Genemuiden, waar het echtpaar tijdelijk verbleef. In 1886 ging Gerrit als aannemer samenwerken met Adriaan Visser. Toen deze in 1895 ging rentenieren, zette Gerrit als zelfstandig aannemer het bedrijf voort. Hij was bevriend met de andere broers Visser, in het bijzonder met Mart Visser, met wie hij bij de uitvoering van grotere werken van de Gebr. Visser samenwerkte. Zij waren ook getuige bij de aangiftte van elkaars kinderen en stonden voor elkaar borg bij een werk. Zij schreven in op dezelfde werken en ook Gerrit schafte zich een Scheveningse bom aan (een zeer stabiel vissersschip) om er een heistelling op te kunnen plaatsen, nadat Mart Visser daar al een paar jaar eerder mee aan de slag was gegaan (voor heiwerken op het water). De zaken gingen goed en er werd zelfs werk aangenomen in China (1907). Bij de stad Shanghai moest een haven worden aangelegd. Gerrit voerde het werk uit, samen met Van Hattem en Blankevoort uit Sliedrecht. Het materiaal was drie maanden onderweg en zoon Willem Klootwijk (1876) ging er als uitvoerder met zijn gezin heen. Willem was in 1902 getrouwd met Pieternella Johanna Kamermans (1877-1961), d.v. Bastiaan Kamermans (kastelein in het Westeind te Papendrecht) en Annigje Ottevanger. Het gezin bleef drie jaar weg. In1909 liet Gerrit Klootwijk een groot huis bouwen in de Kerkbuurt, nr. 110, dat er nog staat. In 1917 had hij een jaarinkomen van f 10.000 en zijn zoon Willem verdiende f 2000 per jaar. Tot de crisis, ca. 1930, bleef het bedrijf bestaan. Kinderen van Gerrit Klootwijk en Arietje van den Adel - Willem (1876), aannemer, huwde 1902 Pieternella Joh. Kamermans, 4 zoons en 3 dochters; - Willemina (1878), huwde 1899 Teunis Verheul, boer in het Westeind te Genemuiden; - Pieternella (1880), huwde ... Van de Graaf; - Johanna (1882), huwde Isak Kievit, predikant; - Janna Ariena (1888), huwde 1916 Dirk Jacob van de Graaf, predikant;  (Aannemer Gerrit Klootwijk (1850-1937) uit Papendrecht met de hollandse stelling voor werk op het water (ca 1898), op een Scheveningse bom gebouwd. Derde van rechts is Gerrit Klootwijk) PLEUN VISSER GERRITZN (1841-1922), metselaar te Papendrecht Pleun leefde van de Gebrs. Visser het meest op de achtergrond en was tot 1890 als metselaar/voorman bij zijn broers in dienst. Na 1890 werkte hij als zelfstandig metselaar samen met zijn zoons Gerrit (geb. 1869) en Teunis (geb. 1875), o.a. bij de herbouw van vijf huizen in het Oosteind na een grote brand in 1900. Verder bleef hij werken voor de aannemers Mart en Jan Teunis Visser aan de watertorens die zij door heel Nederland heen bouwden. Hij woonde zijn hele leven in het Oosteind en trouwde in 1867 met een meisje uit dat deel van Papendrecht, t.w. Marigje van der Tak (1844-1910), d.v. Teunis van der Tak Johzn (hoepmaker) en Maria van den Adel. Van het grote gezin dat zij kregen bleven negen kinderen in leven. Bij de vele geboorte-aangiften kan je zien hoe vaak Pleun van huis was voor een werk bij de Gebr. Visser ('vader afwezig' staat er dan in de akte). De oudste zoon Gerrit vertrok met zijn vrouw naar Amerika en bleef daar. Zijn oduste dochter Pleuntje overleed op twintigjarige leeftijd en haar zoontje Jan Veth van 1 jaar groeide op bij zijn grootouders, zoals dat in die tijd gebruikelijk was, zolang de vader, Jacob Veth, niet hertrouwde. Het gezin van Pleun Visser was actief in het verenigingsleven aan het Oosteind en richtte in 1895 de gemengde zangvereniging De Harmonie op; alle kinderen waren er lid van, evenals hun toekomstige man of vrouw. Zoon Gerrit zat in het eerste bestuur. Pleuns schoonzoons Leen Besemer en Joost Matena gingen als heier bij Visser en Smit werken. Zijn zoons Teunis, Mees en Pleun hebben het werk van hun vader als metselaar/aannemer tot 1920 voortgezet; daarna gingen Mees en Pleun samen verder. Kinderen van Pleun Visser en Marigje van der Tak - Pleuntje (1865-1886), huwde 1885 Jacob Veth; 1 zoon (Pleuntje werd geëcht bij het huwelijk van haar ouders); - Gerrit (1869), metselaar, huwde 1898 Pieternella Dekker Ariedr.; 2 dochters; vertrok begin 1900 naar de USA; - Cornelia (1870-1949), huwde 1892 Hendrik van Dalen Czn, bouwman; 7 zoons, 3 dochters; - Maria (1872-1913), huwde 1894 Joost Matena Joostzn, heier; 3 zoons, 4 dochters; - Teunis (1875-1953), metselaar, huwde 1904 Johanna Roodbol; 1 zoon, 1 dochter; - Pieternella (1877-1912), huwde 1901 Leen Besemer Gijsbertzn (heier); 2 zoons, 3 dochters; - Elisabeth (1881-1951), ongehuwd; - Mees (1886-1945), metselaar/aannemer, huwde 1918 Gerrigje Dekker Ariedr.; 2 zoons, 1 dochter; - Pleun (1887-), metselaar/aannemer, huwde 1912 Susanna Dekker Jandr.; 2 zoons, 3 dochters; TIJDSBEELD VAN PAPENDRECHT ROND 1890/1900 EN ENKELE TIJDGENOTEN VAN DE FAMILEI VISSER Papendrecht telde rond 1890 zo'n 2995 inwoners, van wie er 307 belasting betaalden. De bevolking bestond inhoofdzaak uit boeren en enkele grote en kleine aannemers. Er waren o.a. een aantal scheepswerven, een machinefabriek en twee grote hoepmakerijen. Windkorenmolen De Hoop (gebouwd in 1813) in de 'Molenbuurt' werd in 1918 gesloopt. Op die plaats bouwde G. Visser in 1920 zijn woonhuis Kerkbuurt 120. Ook werd in de Molenbuurt in 1905 de eerste christelijk school van het dorp gebouwd, bestaande uit drie lokalen. Men beschikte sinds 1881 reeds over een openbare school aan het Oosteind. Voor het 'Dorp aan de rivier', zoals drs. H.A. Visser, Papendrecht, zo mooi beschrijft, waren de Fop-Smitboten van onschatbare waarde, ondanks de 'Betuwespoorlijn' van Dordt over de Baanhoek-spoorbrug richting Betuwe. In 1869 vervoerden de boten bijna 800.000 passagiers. (Dit zijn allemaal 'Oosteinders'. Eerste rij van rechts naar links: Pieternella Visser Pldr (1877), Barbera Besemer Gdr, Marie Verwey, Elisabeth Visser Pldr (181), Janna Beth de Grijp, Pietje Klootwijk Gdr (1880). Tweede rij van rechts naar links: Marigje Put (xHoldermans), Adriana Kraal (1883), ??, Volksje van Wijngaarden, ??, ?? van Wijngaarden, Marie v.d. Graaf, Janna grit Vink, Trui van Aken, ??, Marie Besemer Gdr (1882). Derde rij van rechts naar links: ??, Teunis Visser Plzn (1875), Gijs Besemer Gzn (1877), ??, ??. Vierde rij van rechts naar links: Teunis Besemer Gzn (1879), Gerrit Visser Plzn (1869), Adriaan Dekker, ??, ?? Donker, Hannes van Wijngaarden, Leen Besemer Gzn (1877 (xPieternella Visser Plndr), ??. Naast het vaandel: Dirk Besemer Gzn (1879) en dirigent de heer Hazenbroek. Allen leden van zangvereniging 'De Harmonie', opgericht 1895 in het Oosteind van Papendrecht.) Belastingaanslag De volgende personen stonden redelijk hoog op de maatschappelijke ladder en betaalden ook belasting daarnaar: nr. 017. Willem van der Esch Bzn, scheepbouwer, lid van de gemeenteraad f 50 nr. 037. Adriaan Visser Gzn, aannemer f 35 nr. 038. Jacob van Wijngaarden Dzn, aannemer f 35 nr. 046. Jan Visser Gzn, aannemer, lid gemeenteraad f 30 nr. 088. Mees Visser Gzn, aannemer f 12,50 nr. 094. Martinus Visser Gzn, aannemer f 12,50 nr. 097. Jacobus Groen, schilder f 12,50 nr. 107. Mathijs van Rossum, smid f 10.- nr. 149. Pleun Visser Gzn, metselaar f 5,- nr. 176 Gerrit Klootwijk, aannemer f 5,- Lang niet iedereen ging met de hoogte van de belastingaanslag. Sommigen schreven zelfs een brief of lieten die schrijven naar de gemeenteraad. Ook Jacobus Ooms tekende protest aan. Hij werd geboren in 1864, als zoon van Klaas Ooms en Alida Verheul in het Westeind en trouwde in 1893 met Annigje van de Kevie. Ooms schrijft o.a. in zijn brief van 16 juni 1894: "Dhr Jacobus Ooms Klzn laat weten bezwaar te hebben tegen zijn belastingaanslag (f 10,-). Ik vind het vreemd dat andere boerenzoons die ook pas getrouwd zijn en voor hun eige zijn begonnen maar f 2,50 hoeven te betalen, terwijl ik gelijk op f 10,- ben gezet. Ik vind het een ognehord iets, ik heb op dit ogenblik nog geen koe van mij zelve, ik ben op het gemeentehuis geweest en de lijst van belasting nauwkeurig nagezien. Dan sta ik gelijk met Jan van Dalen Lzn, een man die een eigen huis heeft, een flinke stal vee heeft en nog een huis verhuurd en zeker nog veel geld heeft en ik gelijk staat aan Dirk Dekker Czn. Die koopt land op land en heeft het zo goed wegens zijn vrouws kant, behalve dat hij nog van zij eigen kant te wachten staat (te erven). (Naam en voornaam van de belastingschuldigen, Papendrecht 1890) Ik geloof dat er met mij nogal verschil bestaat en zij het beter kunnen betalen, raadsleden heb ik aangesproken en hoop op een wijziging van de anslag. Ik vind het ongehoord.  Uw onderdanige dienaar J. Ooms" De tijden zijn toch niet zo erg veel veranderd. Ook toen dacht men al gauw te veel belasting te betalen en dat anderen meer bezaten dan zijzelf. Men hield elkaar nauwlettend in het oog en men wist veel van elkaar af in het dorp. De twee boeren over wie Jacobus Ooms het had, waren Jan van Dalen Lzn (1837-1914), getrouwd met Janna Dekker, en Dirk Dekker Czn (1835), getrouwd met Cornelia Veth. Verbetering arbeidsomstandigheden 1890-1900 In 1889 was er een arbeidswet door de regering aangenomen om: 1. jeugdige perosnen en vrouwen te beschermen tegen het 's nachts en op zondag werken. Het maximum was verder 11 uur per dag. 2. Verbod op arbeid van kinderen onder de 12 jaar, utigezonderd in het huishouden, persoonlijke diensten en veldarbeid. De bedrijven moesten bij de burgemeester opgeven hoeveel mensen zij in dienst hadden; hoeveel vrouwen en hoeveel personen onder de 18 jaar. Lijst van kleine bedrijven 1. A. Visser Gz en G. Klootwijk, Oosteind B 19, aannemers 2. Hendrik Zwang, Oude Veer B 82, huis- en rijtuigschilder en glazen...(?) 3. Jacobus Groen, Westeind B117, idem 4. Pleun Visser, Oosteind A33, metselaar 5. Paulus Borsje, Bosch A135, timmerman 6. Cornelis Bakker, Veerstoep A157, idem 7. Adrianus Borst Gz, Oude Veer B81, idem 8. Jacob Veth Jzn, Westeind A226, ..makerij 9. Jan Veth PhJzn, Westeind A234, id 10. Jan Kreukniet, Oude Veer A172, kleedermakerij 11. Arnoldus Koorman(?), Westeind A..., schoenmakerij 12. Matthijs van Rossum, Westeind A189, Scheeps-grof- en hoefsmid 13. Arie van Aken, Oosteind B8, idem 14. Arie de Gruijter, Bosch B55, Grof-hoef en ..smid (Lijst van kleine bedrijven) De grotere bedrijven Papendrecht in 1890:
Personeel	onder 18	boven 18	totaal
De erven Veth Jzn, hoepmakerij Oosteind	5	6	11
T. van de Graaf Jzn, hoepmakerij Oosteind	7	12	19
A. Verheul Czn, scheepmakerij	1	6	6
Pleun van den Adel, scheepmakerij Westeind	11	20	31
Willem van den Esch Bzn, scheepmakerij	2	18	20
Aart van Duyvendijk, scheepmakerij, Noordhoek	12	36	48
A. Wilton van Reede Czn, machinefabriek, Noordhoek	11	55	66
Veel kwam er niet van deze wet terecht. Wie moest de naleving controleren, de veldwachter? De mensen waren arm en ieder die kon werken, werkte mee. Er werd een arbeidsinspectie in het leven geroepen, zodat behalve de veldwachter er ook een arbeidsinspecteur kwam die toezicht hield op de naleving van de wet. Voorts werd strenger opgetreden. Ook de scholen werden ingeschakeld in deze controle. Zij moesten ieder jaar in januari opgeven welke kinderen onder de twaalf jaar niet op school waren en waarom niet. In 1892 warn dat veertig kinderen. Pas rond 1900 raakte de wet een beetje ingeburgerd. (Het probleem betrof nog voornamelijk schipperskinderen) In dezelfde tijd was het ook droevig gesteld met het arbeidsloon voor o.a. de grondwerkers en buitenafwerkers. Hun loon van f 5 tot f 12,- was te weinig en in twintig jaar niet omhoog gegaan. Het centraal bestuur van het Algemeen Ned. Werklieden Verbond schreef naar de gemeenten, polderbesturen, hoofden van departementen en Gedeputeerden Staten met het verzoek de lonen voor te schrijven in de voorwaarden en bestekken bij inschrijving. Ongevallen Tegelijk met de toename van de industrie en het gebruik van machines nam ook het aantal ongevallen in de bedrijven toe. Het werd voor de regering tijd om er een wet voor aan te nemen en een veiligheidsinspectie in het leven te roepen. Bedrijven moesten voortaan aan bepaalde voorwaarden voldoen wat betreft ruimte, maar ook werd naar brandveiligheid gekeken. Er kwam inspectie op nieuw in te richten werkplaatsen en de verplichting van het melden van een ongeval. De inspecteur controleerde hoe het ongeval was gebeurd en of alles goed was afgehandeld, of er ondersteuning was van de werkgever, van ziekenfondsen en verzekeringsmaatschappijen.  Ook werd gekeken naar de gevolgen van een ongeval. (het ongeluk overkomen aan G.G. Buijs, ijzerwerker op de scheepswerf A. van Duijvendijk) De arbeidsinspectie voor Papendrecht zat in Breda. Zover ik heb kunnen nagaan in het Gemeente-Archief van Papendrecht waren er tussen 1893 en 1899 twintig meldingen van een ongeval, voornamelijk in de scheepsbouw, waaronder zes ongevallen bij scheepswerf Van den Adel. Scheepswerf A. van Duyvendijk berichtte op 14 oktober 1893 een ongeval van G.J. Buijs, ijzerwerker, en scheepmakerij W. van der Esch meldde op 15 juni 1894 een ongeluk van pekjongen C. van der Linden. TELEGRAAF/TELEFOON/WATERLEIDING 1890-1900 Meegaan met de tijd inmei 1892 schreven enkele notabelen van Papendrecht aan de gemeenteraad dat zij er allen belang bij hadden als er een telegraafkantoor zou komen. Dit vanwege het uitoefenen van hun zaken, die door het gemis van zo'n kantoor belemmerd werden. Zij voerden aan dat veel kleinere gemeenten al zo'n telegraafkantoor hadden. Het oude gemeentehuis in het Westeind dachten zij wel geschikt voor een telegraafkantoor. Er ondertekenden 29 mensen, o.a. dr. Brandts, kandidaat-notaris Van der Heiden, machine-fabrikant Wilton van Reede, notaris Bos, de aannemers Mees en Mart Visser, scheepsbouwer Van Duyvendijk, basalthandel Roeloffs en graanhandelaar Van Walbeek. Met het telegraafkantoor wilde het maar niet lukken. In 1897 vroegen dezelfde notabelen er weer om en tevens om aansluiting van telefoon. Hun verzoek was nu dringend, want hun zaken breidden zich uit in Papendrecht en dat werd steeds lastiger zonder telegraafkantoor. Dat er niet werd ingegaan op verzoeken van zakenmensen, zal niet alleen in een dorp als Papendrecht gespeeld hebben, waar het grootste deel van de gemeenteraad uit behoudende boeren bestond. Zeker zal het in menig dorp langs de Merwede en elders in de Alblasserwaard/Zuid-Hollandse eilanden invloed gehad hebben op de uitbreiding van bedrijven. Het was er mede oorzaak van dat bedrijven uitweken naar een andere locatie. Zomer 1897. Papendrecht had geen waterleiding en de bevolking liep met het warme weer in de zomertijd de kans om een besmettelijke ziekte zoals cholera op te lopen. Dokter Brandts (huisarts) schreef in de zomer van 1897 naar de gemeenteraad met een dringend verzoek de beide Gantels, oost en west van de Veerdam schoon te maken omdat deze erg verontreinigd waren. En tevens de beide Gantels weer met elkaar te verbinden, onder de Veerdam door voor een betere doorstroom en schoner worden van het water. Dit kon met betrekkelijk weinig kosten worden uitgevoerd. Hij maakte zich zorgen over besmettelijke ziekten, vooral omdat veel mensen het water uit de Gantels haalden voor dagelijks gebruik, met name de arbeiders en hun gezinnen. De beter gesitueerden en boeren hadden een eigen pomp of bron. In maart 1908 besloot de gemeenteraad het dorp te laten aansluiten op het waterleidingnet van de N.V. Alblasserdamse Waterleiding. Dit was in 1905 aangelegd in eigen beheer door de architecten Visser en Smit en uitgevoerd door de aannemers Mart en Jan Teunis Visser uit Papendrecht. MEEGAAN MET DE TIJD Te hoge snelheid van een motorvoertuig, 1900 De politie van Sliedrecht liet aan de burgemeester van Papendrecht het volgende weten: Of hij bekend was met de bestuurder van een motorrijtuig die in Papendrecht woonde, die om half drie 's middags met hoge snelheid vanuit Papendrecht naar Sliedrecht was gereden. In het motorrijtuig zaten een dame een een heer die harder reden dan bij reglement op wegen en voetpaden in deze provincie was teogelaten. Op de achterzijde van het bericht was een volgnummer en beginletter van de eigenaar opgetekend (onleesbaar in de brief). Aangezien het meerdere malen was gebeurd (het te hard rijden) wilde men tegen de bestuurder een proces-verbaal opmaken. De brief was ondertekend door de burgemeester van Sliedrecht. Ook toen reed men al te hard en dat op een onverharde dijk, waar ook nog velen met paard en wagen reden. Jammer genoeg weet ik niet wie de eigenaar van de auto was of wie er in Papendrecht toen al een auto bezat. Aanleg stoomtramlijn 1900 In 1873 was al een keer geprobeerd Papendrecht aan een spoorlijn te helpen door particuliere aanvraag van dhr. J.M. van der Made, directeur van de Kon. Fabriek van stoom en andere werktuigen te Amsterdam. De spoorlijn zou gaan lopen vanaf Dordrecht via Papendrecht en Sliedrecht verder de Betuwe in, zo schrijft dhr. Van der Made, om de Alblasserwaard uit zijn isolement te halen. Tien jaar later werd een staatsspoor aangelegd, maar Papendrecht werd overgeslagen. Er kwam weer een kans op 6 oktober 1900, toen dhr. F.L. Oostenbroek uit IJsselmonde, steenfabrikant aldaar, toestemming aan de gemeenteraad vroeg voor het aanleggen van een stoomtramlijn vanaf Elshout - Kinderdijk - Alblasserdam - Papendrecht - Sliedrecht - Giessendam - Hardinxveld naar Gorkum(Gorinchem). Dhr. Vroege, steenfabrikant te Alblasserdam, gaf reed zijn toestemming om over zijn grondgebied te gaan. Tevens werd er om financiële steun gevraagd van de gemeente. Burgemeester de Villaneuve van Alblasserdam liet op 13 oktober 1900 aan de burgemeester van Papendrecht, dhr. Bonte weten, dat er in Alblasserdam toestemming was gegeven voor de aanleg en tevens financiële steun was toegezegd. het leek hem een goede zaak met de betrokken burgemeesters te overleggen over de stoomtramlijn. De stoomtramlijn ging echter niet door en het is mij onbekend waarom niet! Nu, na honderd jaar hebben wij nog steeds in de West-Alblasserwaard geen spoor of metro-aanlsuiting, ook al had het tien jaar terug voor de hand gelegen bij de tunnelbouw onder de Noord bij Alblasserdam dat er een extra ruimte zou zijn gemaakt voor een metro-aansluiting. (Weer een gemiste kans!)

(C) Papendrecht mei 2008 H.W.G. van Blokland-Visser