DEEL 6:
PAPENDRECHT EN DE HEERLIJKHEID EN DE HEREN EN VROUWEN VAN PAPENDRECHT EN MATENA

Door H.W.G. van Blokland-Visser

FAMILIE VAN BREDERODE EN DE HEERLIJKHEID VAN PAPENDRECHT EN MATENA

Familiewapen:
                 Een veld van goud.
                 Daarin een rode klimmende leeuw.

pdrecht3_02_brederode.jpg (19244 bytes) 
(afb. 2 - Het wapen van Brederode, Heeren van Papendrecht. Overgenomen van het wapen van Graaf Willem I van Holland, een rode leeuw in goud. Naar voorbeeld van het wapen van de koning van Schotland William I The Lion (1165-1214). Oom van Graaf Willem I van Holland (uit "Het Gelre's wapengoek" 1369-1396)
pdrecht3_02a_brederode.jpg (31413 bytes)
(afb. 2a - Malcolm IV 1153-1165; William I, Alexander II, Alexander II; kinderen van Henry koning van Schotland Earl van Huntingdon en Ada de Warenne d.v. William de Warenne)

Het wapen gebruikt door Graaf Willem I van Holland in 1205. Dit is hetzelfde wapen als zijn oom Koning William I van Schotland (1165-1214) broer van zijn moeder Ada v Huntingdon.
Dit wapen wordt nog steeds gebruikt in het gemeentewapen van Alblasserdam en als wapen van het Hoogheemraadschap Alblasserwaard en Vijfheerenlanden.
De familie van BREDERODE behoorde tot de aanzienlijkste en machtigste edelen van het Graafschap van Holland en stonden bekend als moeilijke mannen voor het hoger gezag.
Zij hadden als landeigenaren in de Alblasserwaard grote invloed op de waterhuishouding. DIRK I VAN BREDERODE VAN TEYLINGEN en zijn broer Willem van Teylingen werden geboren voor 1189 en groeide beide op aan het hof van hun vermoedelijke vader Graaf Willem I van Holland.
In 1203 ging hij zich DIRK VAN BREDERODE noemen nadat hij via zijn vader de Heerlijkheid van BREDERODE krijgt met het kasteel Brederode in Santpoort bij Velsen. Verder kreeg hij grote bezittingen in het Kennermerland.
Daarbij kreeg hij ook een aanstelling als baljuw/drost van het hof van Holland. Deze was belast met de rechtspraak in Holland.

pdrecht3_03a_brederode.jpg (37404 bytes)
(afb. 3a - Kasteel Brederode te Santpoort)
pdrecht3_03b_brederode.jpg (34052 bytes)
(afb. 3b - plattegrond van de ru´ne van Brederode)

Ook kregen de beide broers DIRK I VAN BREDERODE VAN TEYLINGEN en zijn broer Willem van Teylingen van uit hun familie (de Graven van Holland) grote bezittingen in de Alblasserwaard en de Grote Waard bij Dordrecht. Deze bezittingen gingen over op hun beide zoons de neefs Willem I van Brederode Dirkz en Dirk van Teylingen Willemz.

DIRK I VAN BREDERODE 1E HEER VAN BREDERODE 1203-1236
Geb: voor 1189 /overl: 1236 z.v.Willem I Graaf van Holland en N.N.
Hij trouwt in ca 1215 met Alverade van Heusden d.v. Johan v Heusden en Aleidis Persijn
Kinderen v Dirk en Alverade:
Ca 1220 WILLEM tr. ca 1254 te Voorne met Hillegonda v Voorne
Ca 1225 DIRK
Ca 1230 ALEIDIS tr ca 1250 met Gernand v Keizersweerd
Ca 1235 FLORIS tr ca 1270 met N. van Naaldwijk (Heer van Doirtoge)

pdrecht3_04_brederode.jpg (93069 bytes)
(afb. 4 - Willem van Brederode (overl. 1285) en Hillegonda van Voorne (overl. 1302), begraven in de Engelmunduskerk te Velsen (graven ontdekt in 1967); uit: 'Onvoltooide Roem, de eerste negen heeren van Brederode' - J.A. Verhoog)


WILLEM I VAN BREDERODE HEER V BREDERODE 1236-1285
1e HEER VAN PAPENDRECHT EN MATENA 1282-1285
geb ca 1220 te Santpoort /overl: 3-6-1285 te Santpoort z.v. Dirk I van Brederode /van Teylingen en Alverade van Heusden.
Hij trouwt in ca 1254 te Voorne met Hillegonda van Voorne, geb: ca 1230 te Voorne /overl: 5-4-1302 te Renesse d.v. Hendrik v Voorne en Catharina van Petghem van Cysoing.
Hillegonda was weduwe van Costijn II van Renesse en had al 4 zoons: Costijn III, Hendrik, Jan, Dirk Willem en Hillegonda werden begraven in de Engelmunduskerk te Velsen. (hun graven en grafstenen werden in 1967 gevonden bij restauratie v/d kerk)
Kinderen van Willem en Hillegonda:
Ca 1256 DIRK II tr ca 1283 met Maria v/d Lecke
Ca 1258 ALVERADE tr met Dirk I van Poelgeest
Ca 1260 ALEID (van Uterwike) tr met Gerrit v Egmond
Ca 1262 FLORIS (van Schoten en Adrichem) tr met Brechta?
Ca 1270 WILLEM (bastaard van Brederode) z.v. Willem v Brederode en Margaretha van der Merwede (overl: 1285) d.v. Daniel II van der Merwede (nakomelingen in en om Dordrecht)
Op 12-3-1283 (Oorkonde boek van Holland en Zeeland v Foch 218) ridder Heer Willem v Brederode beleent aan zijn bastaardzoon van Margaretha v/d Merwede Danielsd. hele tienden in het ambacht Houweningen met een hoeve land in het ambacht Barendrecht.
Op 6-8-1244 wordt Willem v Brederode voor het eerst genoemd in een akte waarbij hij goederen erft in Waddinxveen
In 1251 wordt hij al genoemd als hij de halve tiende van Papendrecht in erfpacht krijgt van het kapittel van St Marie te Utrecht.
(In deze akte was het de 2e keer dat Papendrecht werd genoemd)
In 1277 wordt hij genoemd als eigenaar van o.a. Papendrecht.
Op 14-9-1282 wordt hij als eigenaar en Heer van Papendrecht erkend door Graaf Floris V van Holland.

TRANSCRIPTIE v/d AKTE v ERFPACHT halve TIENDE van PAPENDRECHT uit 1251

DIRK II VAN BREDERODE DE GOEDE Heer van Papendrecht en Matena 1285-1318
Geb: ca 1256 /overl: 16-12- 1318 te Reims z.v. Willem I van Brederode Dirkz en Hillegonda van Voorne.
Hij trouwt in ca 1283 met Maria v/d Leck overl: 1-4-1307 d.v. Hendrik II v/d Leck en Jutte van Borsselen.
Kinderen:
Ca 1283 WILLEM II (overl:1316) tr 1306 Elsebee van Kleef d.v. dirk II Loef van Kleef en Aleidis van Heinsbergen
Ca 1285 CATHARINA tr 1322 Jan I v Polanen
Ca 1287 HENDRIK tr 1321 Isabella v Fontaines

Hij overleed te Reims op de terugweg van een pelgrimstocht naar Palestina en werd begraven in de Dominicaner kerk te Reims.
In 1290 is hij bevelhebber van het leger van Graaf Floris V van Holland en lid van het Sint Jacobs Broederschap opgericht door Graaf Floris V.
In 1317 is hij baljuw van het Kennemerland en heeft hij dezelfde bezittingen als zijn vader in de Alblasserwaard en in Houweningen in de Grote Waard.

HENDRIK VAN BREDERODE Heer van Papendrecht en Matena 1318-1345
Geb: ca1287 /gesneuveld 26-9-1345 bij Stavoren z.v. Dirk II van Brederode en Maria v/d Leck.
Hij trouwt op 6-4-1321 op het kasteel Brederode te Santpoort met Isabella van Fontaines (1295/1346) d.v. Heer Baudoin v Fontaines en Machteld v Luxemburg (geen kinderen).
Na het overlijden van zijn oudste broer Willem II in 1316 en zijn vader Dirk II in 1317 volgt hij hun op als Heer van Brederode.
Op 16-5- 1325 werd de overeenkomst getekend tussen Hendrik v Brederode en graaf Willem III van Holland om een nieuwe dijk aan te leggen en de ontginning op zich te nemen van de overstroomde Zwijndrechtse waard.

DIRK III VAN BREDERODE Heer van Papendrecht en Matena 1345-1377
pdrecht3_01_dirk.jpg (105202 bytes)
(afb. 1 - waterschap)
Geb: ca 1308 /overl: 11-11- 1377 en begraven in de Karmelieten Kerk te Haarlem.
z.v. Willem II van Brederode Willemz (overl: 1316) en Elsebee van Kleef.
Hij trouwt in ca 1335 met Beatrix van Valkenburg geb: ca 1315, overl: 8-12-1354 begraven in de abdij van Rijnsburg d.v. Reinoud I van Valkenburg en Maria van Bouthersem.
Kinderen:
Ca 1336 REINOUD I tr 1366 met Johanna v Gennep v/d Eem.
CA 1338 WALRAVEN tr 1360 Berthe v Egmond (alleen bastaard kinderen).
CA 1340 DIRK (ongehuwd).
CA 1346 WILLEM (van Waalwijk) (ongehuwd).
Op 26-9-1345 volgde hij zijn oom Hendrik v Brederode (na diens overlijden) op als Heer v Brederode.

In 1350 is hij betrokken bij de Hoekse en Kabeljauwse twisten samen met Jan van Polanen en Willem van Duivenvoorde.
In 1365 is hij Heer van Giessenburg en bouwt hij het kasteel de Giessenburcht te Giessenburg in de Alblasserwaard.
In 1365 geeft hertog Albrecht van Beieren Ruwaard van Holland vergunning aan de ambachtsheren van de ,,Overwaard,, tot het graven van een watergang door het westelijk deel van de Alblasserwaard.
In 1365 richt hij het Waterschap de Overwaard op in de Alblasserwaard, en heeft hij het recht om de dijkgraaf te benoemen.
Er werden nieuwe watergangen gegraven en sluizen aangelegd.
Het secretariaat werd ondergebracht in kasteel de Giessenburcht, waar ook de vergaderingen plaatsvonden.Vanuit Giessenburg begon ook de schouw /inspectie van de dijken, watergangen en sluizen (3 maal per jaar in de Overwaard).

REINOUD I VAN BREDERODE Heer van Papendrecht en Matena 1377-1390
Geb: ca 1336 /overl: 1390 z.v. Dirk III van Brederode en Beatrix van Valkenburg.
Hij trouwt in ca 1366 met Johanna van Gennep van der Eem, GEB: ca 1348 overl: 29-3-1403 d.v. Jan II van Gennep en Johanna de Both v/d Eem.
Kinderen:
Ca 1368 DIRK Ongehuwd gaat in 1389 als lekenbroeder in het Kartuizer Klooster te Diest.
CA 1372 JAN tr.1390 met Johanna v Abcoude (geen kinderen).
CA 1376 WALRAVEN I tr. 1414 met Johanna v Vianen.
Ca 1380 WILLEM III tr 1403 met Margriet van der Merwede en Stein (geen Kinderen).
In 1364 wordt hij tot ridder geslagen.
In 1382 krijgt hij Giesse-Oukerk in bezit.
In 1387 geeft hij bijzondere privileges aan de Hoge Heerlijkheden Papendrecht, Matena en Vinkenlandt.
Na zijn overlijden in 1390 wordt hij niet opgevolgd door zijn oudste zoon Dirk deze was kloosterling geworden in 1389 in het Kartuizer Klooster te Diest. Zijn jongere broer Jan van Brederode volgde zijn vader op.

JAN I VAN BREDERODE Heer van Papendrecht en Matena 1390-1402
Geb: ca 1372 /gesneuveld 25-10-1415 te Azincourt in Frankrijk z.v. Reinoud I van Brederode en Johanna v Gennep v/d Eem.
Hij trouwt in ca 1390 met Johanna v Abcoude (overl: 1411) d.v.Willem v Abcoude (geen kinderen).
In 1390 is hij Heer van Brederode en Heer van Gennep en volgt hij zijn vader op nadat zijn oudste broer Dirk afzag van zijn rechten en in 1389 was ingetreden in het Kartuizer Klooster te Diest.
Op 11-11-1391 geeft Hertog Albrecht van Beieren toestemming aan een aantal eigenaren in de Alblasserwaard tot het graven van een nieuwe afwatering vanaf de Alblas oost van Alblasserdam naar het noorden door polder Blokweer naar de Lek nadat Jan van Brederode die hierbij betrokken was had gezien dat de eerder gegraven watergang uit 1369 niet meer voldoende was zorgde Jan v Brederode voor een nieuwe afwatering vanuit de Alblas door de Blokweerpolder naar de Lek.
In 1397 wordt hij tot Ridder benoemd.
In 1401 wordt zijn kasteel de Gissenburcht verwoest door Jan V van Arkel.
(afb. 2 - kasteel Giessenburch / 1401 - nadat Heer Jan V van Arkel op 21-8-1401 zijn trouw aan de graaf van Holland had opgezegd, trok hij met een groep gewapenden rovend de Alblasserwaard door. Waarschijnlijk verbrandde hij op de terugtocht van een mislukte aanslag op Oudewater het kasteel Giessenburch van Walraven I van Brederode aan de Giessen en verwoestte hij omliggende dorpen. Hij plunderde tevens het land van de Heer van der Lecke bij Alblasserrdam)

In 1402 houdt Jan v Brederode het voor gezien en treed hij in het Kartuizer Klooster te Utrecht en draagt het bewind over aan op zijn jongere broer Walraven van Brederode

WALRAVEN I VAN BREDERODE Heer van Papendrecht en Matena 1402-1415
Geb: ca 1376/gesneuveld 1-12-1417 te Gorinchem en begraven te Vianen z.v. Reinoud I van Brederode en Johanna v Gennep v/d Eem.
Hij trouwt op 11-8-1414 te Vianen met de rijke erfdochter Johanna van Vianen (geb: ca 1380/ overl: op 18-4-1418 te Vianen in kraam van het 3e kind Walravina en begraven te Vianen d.v. Hendrik van Vianen en Heilwich v Herlaer.
Het gezin gaat op het kasteel Batenstein in Vianen wonen.
pdrecht3_03_willemIII.jpg (76444 bytes)
(afb. 3 - Het Slot Batestein te Vianen (C. Pronk 1733))
Kinderen:
Ca 1415 REINOUD II (overl 1473 Vianen) tr 1445 met Yolande de Lalaing d.v. Willem Lalaing en Jeanna de Crequy v Bugnicourt (7 kinderen +7 bastaard kinderen) opgevolgd door zijn zoon Walraven II van Brederode (1462/1531).
Ca 1416 GIJSBRECHT (ongehuwd) in 1455 gekozen tot bisschop van Utrecht /overl 1475 te Breda (12 bastaardkinderen die de naam v Brederode kregen).
18-4-1418 WALRAVINE tr 6-4-1434 met Gerrit van Broekhuizen-Waardenburg en Ammersoyen.
In 1402 neem hij de bezittingen over van zijn broer Jan van Brederode die afziet van zijn rechten en in het klooster gaat.
Het begint voor Walraven v Brederode gelijk goed, als hij in 1402 door Jan van Arkel gevangen wordt gezet als gijzelaar tot 1409.
Zijn jongere broer Willem III v Brederode neemt de zaken van het familiebezit waar
Door zijn huwelijk met de rijke Johanna v Vianen heeft Walraven v Brederode zoveel bezittingen dat dit te kostbaar wordt om te onderhouden.
Op 4 april en 4 december 1412 (MiCh/ IV 199/222) doet hij afstand van een groot deel van zijn bezittingen in de Alblasserwaard en steekt hij de spade in de dijk en doet hij afstand van de Heerlijkheden Hardinxveld, Giessen Nieuwkerk, Giessendam, Mosienbroek (polder tussen de Schaluinersloot en Giessenmonde), Ottoland en Giesse.
pdrecht3_04_willemIII.jpg (160616 bytes)
(afb. 4 - afstand Giessen-Oudkerk; uit: 'Onvoltooide Roem, de eerste negen heeren van Brederode' - J.A. Verhoog)
Deze bezittingen werden door graaf Willem VI van Holland gelijk als leengoed gegeven aan zijn persoonlijk dienaar ridder Arend van Gendt.
Op 4 december 1415 (MiCh /IV.356) doet Walraven van Brederode afstand van de heerlijkheid van Papendrecht en Matena en gaf Graaf Willem VI van Holland dit in leen aan Willem III van Brederode.
In 1417 vaart Walraven met de Hoekse vloot met 4000 gewapende mannen de rivier de Merwede op om Gorinchem in te nemen.
Aan boord van een van de schepen is ook Jacoba van Beieren en haar moeder mee gereisd
Bij een gevecht tegen het leger van Jan van Arkel sneuvelt hij op 1 december 1417 in de straten van Gorinchem. Hij laat een vrouw en 2 jonge kinderen achter, een derde kind wordt een half jaar later geboren en de moeder Johanna v Vianen sterft in het kraambed. Willem III v Brederode neemt de voogdij van deze 3 weeskinderen op zich.

WILLEM III VAN BREDERODE Heer van Papendrecht en Matena 1415-1421
Geb: ca 1380 /Overl: 1451 te Frankrijk z.v. Reinoud I van Brederode en Johanna van Gennep v/d Eem.
Hij trouwt in 1403 met de erfdochter Margriet (Margaretha) v/d Merwede en Stein overl: 1451 te Frankrijk d.v. Daniel VII v/d Merwede en Stein, Poelwijk, Leerambacht en Margaretha van Heijnen (weduwe van Lodewijk van Praet en Moerkerken in Vlaanderen).
Van 1402/1409 is hij na gevangenneming van zijn broer Walraven van Brederode in 1402, dat hij de zaken waar voor de familie van Brederode waarneemt.
In 1405 Lid van de Grafelijke Raad.

pdrecht3_05_willemIII.jpg (84993 bytes)
(afb. 5 - Goudriaan; uit: 'Onvoltooide Roem, de eerste negen heeren van Brederode' - J.A. Verhoog)
pdrecht3_05a_willemIII.jpg (58245 bytes)
(afb. 5a - het Wapen van Brederode (Inscriptiones van Buchel); Papendrecht, te leen gehouden van Hollant in hoogen gerechte, eerst bij den huse van Brederode, groot 616 mergen. Anno 1415 stack heer Walraven de spade op den dijck, doch daerna heer Willem van Bredenrode daermede verlijt, gaf de heerlickheit over aen Aernt van Genth anno 1421, ende 'tselve vervallen sijnde door wanversueck anno 1476, daermede verlijt Reynier van Hemerten, vercocht anno 1480 bij Gijsbert van Hemerten aen Tielman Oem Godscalcsoon, wiens nacomelingen deselve hebben beseten totten jaere 1570, wanneer de erfgenamen van Willem Oem, leste heer van dat geslacht, die bij spadesteeckinge hebben verlaten aen 't gemeen van Alblasserweert, totdat anno 1625 dese heerlickheit bij coope ende transactie, ter seacke van oude pretensen, gecomen is aen Tielman van Muylwijck, oudtse soon van Mr Jan Muylwijck en Elisabeth Schoock, naeste leenvolger van Willem Oem.)

Op 4-12-1415 (MiCh/IV 356) krijgt hij de Heerlijkheid van Papendrecht een Matena in leen van Graaf Willem VI van Holland nadat zijn broer Walraven I van Brederode er afstand van heeft gedaan.
In 1418 is hij de voogd over de jonge wees kinderen van zijn broer Walraven van Brederode Reinoud II (1415) Gijsbert (1416) en Walravina (1418) en gaat hij op kasteel Batenstein in Vianen wonen.
Op 28 oktober 1420 doet hij afstand van de Heerlijkheid van Papendrecht, Matena en Vinkenland. Hij steekt de spade in de dijk, het onderhoud van de dijk was een te zware last. Hij draagt dit over aan de Grafelijkheid van Holland, waarna het op 21 maart 1421 in leen wordt gegeven aan Ridder Arend van Gendt Willemz.
Hij was daarmee de laatste Heer van Papendrecht uit de familie van Brederode.
Op 7-5-1424 verkoopt hij de Heerlijkheid van de Merwede en het bijbehorende kasteel Huis te Merwede aan Heer Lodewijk van Praat Heer v Moerkerken.
In 1451 wordt de nalatenschap na het overlijden van Willem v Brederode en zijn vrouw Margriet geregeld door bisschop Johan VIII van Heinsbergen. Deze overhandigde alles aan Johanna van de Merwede, enige zuster van Margriet getrouwd met 1e Daniel van Hoyn en later met 2e Claes van Aelsdorp.
De bisschop brak naar oud gebruik ook het zegel van Willem van Brederode en vernietigde een aantal brieven en regelingen die waren vervallen.

Bronvermelding:
Historische Kring Velsen
,,Onvoltooide Roem,, De Eerste Negen Heeren van Brederode 1203-1473 door Jan H. Verhoog (1997).
,,Oorkondeboek van Holland en Zeeland,, van A.C.F. Koch.
Archief van het Kapittel van St Marie te Utrecht nr 909 toegang 221/met 11 erfpachtbrieven betreffende de halve tiende te Papendrecht 1251-1535 (Het Utrechts Archief).
Inscriptione van Buchel (Het Utrechts Archief /site).

(C) Papendrecht februari 2009 H.W.G. van Blokland-Visser.